2 . كلاغ هنگام احساس خطر ، با صداى خاصّى به ساير كلاغها هشدار مىدهد ؛ امّا در حال خوشحالى ، صدايى از خود بيرون مىدهد كه همانند صداى قهقهه است .
سؤال : فايدهء سخن خدا :
« يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ »
چيست ، بااينكه واژهء طائر ، خود مىرساند كه پرنده با دو بال پرواز مىكند ؟
پاسخ : جز فصاحت كلام - تا آنجا كه ما مىدانيم - فايدهاى ندارد .
ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ .
برخى مىگويند : مراد از كتاب در اينجا « لوح محفوظ » است كه آنچه را خواهد بود دربر دارد . نظريهء دوم اين است كه كتاب كنايه است از علم خدا به آنچه در ضمير انسان است و نيز گفتارها و كردارهاى او . نظريهء سوم اين است كه مراد از كتاب ، قرآن است و خدا در قرآن آنچه بيانش براى انسان واجب بوده ، از قبيل اصول و فروع دين و . . . همگى را بيان كرده است و ما ، در ج 1 ، در بخش « قرآن و علم حديث » نظريهء اخير را برگزيديم .
ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ .
ظاهر آيه نشان مىدهد كه خدا جنبندگان و پرندگان را در روز قيامت محشور مىكند ؛ چنانكه انسان را محشور مىسازد . آيهء 5 از سورهء تكوير نيز همين معنا را مىرساند : « و چون وحوش گرد آورده شوند » . بسيارى از علما همين نظريه را گفتهاند و دليل آنان ظاهر دو آيه مزبور و نيز اين حديث است : « خدا در روز قيامت قصاص حيوانات بىشاخ را از شاخداران مىگيرد » .
ما نظريهء ابن عبّاس را انتخاب مىكنيم كه گفته است : مراد از حشر چهارپايان ، مرگ آنهاست ؛ چنانكه در حديث آمده است : « من مات فقد قامت قيامته ؛ كسى كه بميرد قيامتش برپا شده است » . چراكه حساب و مجازات ، پس از تكليف و مخالفت با آن است و تكليفى نيست مگر بر كسى كه داراى عقل باشد ، حال آنكه جنبندگان و پرندگان عقل ندارند بنابراين ، تكليفى ندارند . در نتيجه ، حيوانات به منظور حساب و بازپرسى محشور نمىشوند ؛ زيرا اگر چنين باشد ، بايد كودكان به طريق اولى مورد بازپرسى قرار گيرند .