وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى .
رازى مىگويد : « اين آيه دلالت دارد كه خدا نمىخواهد كافر ايمان بياورد ، بلكه مىخواهد او همچنان بر كفرش باقى بماند » .
اين سخن رازى مردود است ؛ زيرا اين كار ، عين ظلم است حال آنكه خدا به بندگان خود ظلم نمىكند .
معناى درست جملهء فوق آن است كه خدا كسى را مجبور نمىكند به او ايمان بياورد ، بلكه پس از اقامهء شواهد و دلايل ، وى را مخيّر مىگذارد . اگر خدا با ارادهء
« كُنْ فَيَكُونُ »
از بندگانش مىخواست كه ايمان بياورند ، حتّى يك تن از آنها كافر باقى نمىماند ؛ لكن حكمت او چنين اقتضا كرد كه در امور مردم به عنوان دستوردهنده و نصيحتكننده دخالت كند و نه به عنوان آفريننده و غلبهكننده . در تفسير آيهء 26 از سورهء بقره ، در بخش « تكوين و تشريع » ، ج 1 ، دراينباره به تفصيل سخن گفته شد .
فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ ؛
اى پيامبر ! از جاهلان مباش . چگونه وى از جاهلان باشد ، درحالىكه اخلاق او اخلاق قرآن است ؟ البتّه ، اگر چنين خطابى به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله رواست ، از آن جهت است كه اين خطاب از سوى آفريننده به آفريده است ، نه از سوى همانند به همانند و همتا به همتا .
إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ .
اين آيه نظير اين سخن خداست : « تو نمىتوانى مردگان را شنوا سازى و آواز خود را به گوش كرانى كه از تو روى مىگردانند برسانى » . « 1 » معناى آيهء مورد بحث اين است : اى محمّد ! كسانىكه تو شيفتهء هدايت آنان هستى ، به سخنانت از روى فهم و تدبّر گوش فرا نمىدهند ؛ زيرا دوستى دنيا آنها را همچون مردگان قرار داده است و مردگان شايستگى ندارند كه مورد خطاب قرار گيرند ، بلكه بايد آنها را تا روز قيامت رها كرد ؛ جايىكه عذاب خدا را مىبينند و راه فرار از آن را نمىيابند .
وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ .
سؤال : چگونه مشركان اين سخن را بر زبان
هامش
( 1 ) . نمل ( 27 ) آيهء 80 .