برگشتند . « چون در دريا شما را گزند رسد ، همهء آنهايى كه مىپرستيد از نظرتان محو شوند ، مگر او . و چون شما را به ساحل نجات برساند از او روىگردان شويد ؛ زيرا آدمى ناسپاس است » . « 1 »
وَ قالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ .
معناى آيه اين است : اگر آنان به حيات نخستين خود برگردانده مىشدند ، همان سخن قبلى خود را تكرار مىكردند :
نه قيامت است ، نه حساب و نه كيفر .
سؤال : چگونه آنان قيامت را انكار خواهند كرد ، درحالىكه هول اكبر ( بيم بزرگ ) را مشاهده كرده و بر آن عرضه شدهاند و براى رهايى از آن متوسّل شده و با خود عهد كردهاند كه ديگر بدان كردار زشت خويش برنگردند ؟
پاسخ : اين منافقان به خوبى مىدانند كه حساب و عذاب بهناچار به وقوع مىپيوندند ؛ لكن از سوى ديگر اين را هم مىدانند كه اگر حق را اعلام كنند و در برابر آن تسليم شوند ، منافع و سودهاى كلانى را از دست خواهند داد . خدا مىگويد : « با آن كه در دل به آن يقين آورده بودند ؛ ولى از روى ستم و برترىجويى انكارش كردند .
پس بنگر كه عاقبت تبهكاران چگونه بود » . « 2 »
وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ .
پس از آنكه آنان ( منكران قيامت ) لقاى پروردگار را انكار مىكنند و [ در روز قيامت ] در برابر خدا مىايستند ، خدا به آنان مىگويد :
أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ ؛
آيا اين حق نبود ؟ در تفسير آيهء چهارم از همين سوره گفتيم :
خداوند با اقامهء دليل ، مردم را به سوى ايمان به حق فرامىخواند ، تا اگر كسى آن را انكار كند ، حجّت عليه او اقامه شده باشد . اين آيه نيز همان مطلب را تأكيد مىكند و دلايل و شواهدى را كه كافران منكر شدهاند يادآور مىشود .
قالُوا بَلى وَ رَبِّنا
آنها مىگويند : سوگند به پروردگار ما كه اكنون براى ما حقانيت سخن خداوند ثابت شده
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 67 .
( 2 ) . نمل ( 27 ) آيهء 14 .