شايستهء ذكر است كه [ هرچند خداوند سبب را فراهم كرده ، لكن ] گاهى شرايط مساعدت نمىكند و انسان هرقدر تلاش مىكند نتيجه نمىگيرد . جملهء
« وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ »
هشدارى است به كسى كه مىخواهد در زندگى خود را سربار ديگران قرار دهد .
وَ لَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَ كُفْراً .
مراد از «
كَثِيراً
» سردمداران و ثروتمندانى هستند كه دعوت به سوى حق را خطرى براى مقامات خود مىدانند و اين دعوت موجب مىشود كه آنان به صاحب آن ، محمّد صلّى اللّه عليه و آله كينه و دشمنى بيشترى پيدا كنند ؛ زيرا او معايب و اعمال خلاف آنها را برملا مىساخت . از جملهء اين اعمال ، تحريف سخن خدا ، خوردن مال حرام و خوددارى نكردن از منكرات است و كسى كه ادّعاى دروغ و بر خلاف واقع مىكند ، معمولا وقتى معايب و خلافهايش به او گوشزد شود بر تباهى و سركشى وى افزوده مىشود .
وَ أَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ .
صاحب تفسير المنار مىگويد :
همهء تفاسير گذشته بالاجماع گفتهاند كه ضمير «
بَيْنَهُمُ
» به يهود و نصارايى برمىگردد كه در آيهء
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصارى أَوْلِياءَ »
آمده است ؛ اما در ميان تفاسير متأخرين اين احتمال نيز داده شده است كه ضمير تنها به يهود برمىگردد .
ما نظريهء متقدمان را تأييد مىكنيم اوّلا ، آنان در فهم معانى مفردات قرآن و حديث از متأخرين داناترند ؛ زيرا به دوران رسالت و نزول قرآن نزديكترند . ثانيا ، دشمنى ميان يهود و نصارا يك نوع دشمنى ذاتى است ؛ چراكه يهوديان عقيده دارند كه مسيح ، شعبدهباز ، حيلهگر و پسر قاتل خونريزى است - پناه مىبريم به خدا - اما نصارا عقيده دارند كه او فرزند خداست ، درحالىكه مسلمانان عقيده دارند او پيامبر و از هرگونه نادانى و گناه پاك است و مادام كه هركدام از دو طايفه يهود و نصارا بر عقيدهء خود استوار باشد محال است كه دشمنى آنها از ميان برود . هرچند پاپ رم در سال 1965 كوشيد تا اين دو دين را به يكديگر نزديك كند ؛ لكن يهود بر عقيدهء خود در مورد حضرت مسيح عليه السّلام همچنان پافشارى مىكند . البتّه ، [ در دنياى امروز ] آزمندىهاى