وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ
« 1 » ! خداى سبحان در هيچيك از امور مردم با ارادهء تكوينىاش دخالت نمىكند و تنها مىخواهد از طريق سخن فوق ، نعمت خود را به مسلمانان يادآورى كند ؛ بدين ترتيب كه او قادر بود اين گروه از منافقان را به جمع دشمنان مسلمانان ملحق سازد ، لكن آنها را از اين كار منصرف كرد و آنان بىطرفى خود را اعلام كردند . معناى اين سخن خدا :
« وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ »
آن است كه اگر او مىخواست ، آنها را عليه شما جرئت مىداد و هيبت شما را در دلهايشان قرار نمىداد تا با شما سازش كنند . البته ، اين كار ، از باب مشيت تكوينى خدا نيست ، بلكه ، اگر اين تعبير درست باشد ، از باب مشيت توفيقى او مىباشد .
فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا .
« ملامت درخور كسانى است كه به مردم ستم مىكنند و به ناحق در روى زمين سركشى مىكنند » . « 2 »
و نيز فرموده است :
« لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ ؛
« 3 » خدا شما را از نيكى كردن و عدالت ورزيدن با كسانىكه با شما در دين نجنگيدهاند و از سرزمينتان بيرون نراندهاند ، بازنمىدارد » .
همچنين خدايى كه حكمتش بزرگ است فرموده است :
« وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها ؛
« 4 » اگر به صلح گرايند ، تو نيز به صلح گراى » . و آياتى از اين قبيل كه خداوند مردم را به محبت ، برادرى ، برابرى و همكارى در هرچيزى كه صلاح مردم در آن است ، فرا مىخواند . آنچه در اسلام از همه زيباتر است اين است كه اعمال انسانى را جزء دين بلكه تنها راه نزديك شدن به خدا مىداند .
هامش
( 1 ) . ما ، هنگام تفسير آيهء 26 - 27 سورهء بقره ، در جلد اوّل به هنگام بحث از « تكوين و تشريع » دربارهء ارادهء تكوينى و تشريعى خداوند سخن گفتيم .
( 2 ) . شورى ( 42 ) آيهء 42 .
( 3 ) . ممتحنه ( 60 ) آيهء 8 .
( 4 ) . انفال ( 8 ) آيهء 61 .