زياد به وى پاسخ مىدهيد و يا به آن ، كلمهء « و رحمة اللّه » و امثال آن را مىافزاييد [ ؛ مثلا او مىگويد : سلام عليكم و شما در پاسخ او يا مىگوييد : سلام عليكم . و يا مىگوييد :
سلام عليكم و رحمة اللّه ] . اگر سلام متوجه شخصى خاص باشد ، پاسخ آن واجب عينى است و اگر متوجه گروهى باشد ، پاسخش واجب كفايى است ؛ يعنى اگر يكى از افراد گروه پاسخ سلام را بدهد از بقيه ساقط مىشود و اگر برخى از افراد گروه پاسخ آن را ندهند ، همگى مورد سرزنش و مجازات خواهند گرفت . در حديث است كه « سلام مستحب و پاسخش واجب مىباشد » .
پيروان ابو حنيفه گفتهاند : مراد از تحيت در آيه ، بخشيدن مال است . ازاينرو ، اگر كسى چيزى را به تو هديه كند ، بر تو لازم است كه به همان مقدار و يا زيادتر به وى هديه كنى . « 1 »
راههاى مختلف اثبات معاد
اسلام به اركان نخستين خود ، توجه خاصى مبذول داشته و از راههاى مختلف به اثبات آن پرداخته است . اين اركان عبارتند از : ايمان به خدا و رسول و روز قيامت . در جلد اوّل اين كتاب ، ما به هركدام از اين اركان سهگانه بخش مستقلى اختصاص داديم .
دربارهء ركن اوّل ، تحت عنوان « توحيد » در تفسير آيهء 21 از سورهء بقره ، جلد اوّل و دربارهء ركن دوم ، تحت عنوان
« فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ؛
سورهاى همانند قرآن بياوريد » در هنگام تفسير آيهء 23 و در مورد ركن سوم ، تحت عنوان
« كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ ؛
چگونه به خدا كافر مىشويد » در تفسير آيهء 28 سخن گفتيم . اگر كسى پيرامون آيات قرآن حكيم كه دربارهء بعث و حشر وارد شدهاند ، تحقيق كند ، مىبيند كه اين آيات بر چند نوعاند :
1 . آياتى كه صرفا از وقوع روز قيامت خبر مىدهد :
« يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ
هامش
( 1 ) . ابو بكر اندلسى ، احكام القرآن .