ما از اين سخن شيخ ، چند پاسخ مىدهيم :
اوّلا ، اوامر و نواهىاى كه در كتاب و سنت وجود دارد ، تنها به كسانىكه در زمان خطاب بودند اختصاص ندارد ، بلكه تمامى كسانىكه در آن زمان وجود داشتند و يا بعدها وجود پيدا خواهند كرد و تا روز قيامت را شامل مىشود ؛ زيرا اين اوامر و نواهى از قضاياى دينىاى است كه حاضران و غايبان را بهطور برابر دربر مىگيرد و به سان جملهء « كسى كه به بيست سالگى برسد ، بايد فلان تكليف را انجام دهد » است . از همين باب است سخن خداى تعالى :
« أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ » .
اين خطاب ، متوجه تمامى مردم ، بدون استثنا مىباشد ؛ خواه در زمان خطاب باشند و خواه نباشند .
ثانيا ، اوامر و نواهىاى كه در كتاب و سنت وجود دارد و فرزندان آدم مورد خطاب آنها مىباشند اگر تنها متوجه كسانى باشد كه در عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله زندگى مىكردند ، ما مكلف نبوديم و نيز نمىتوانستيم براى اثبات حكمى از احكام خداوند به آنها استدلال كنيم ، درحالىكه تمامى مسلمانان و از جمله شيخ محمد عبده به قرآن و سنت استدلال مىكنند ، بلكه اين دو ، نخستين منبع عقيدتى و قانونگذارى اسلامى به شمار مىروند و اين موضوع از ضروريات دين است .
وقتى تكليفى كه متوجه فرزندان آدم است تمامى افراد بشر را دربر مىگيرد ، پس در اين حالت ، آنها بدون استثنا ، از نسل آدمند . بنابراين ، آيهء 60 سورهء يس ، آيهء 27 سورهء اعراف :
« يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ » ،
آيهء 172 سورهء اعراف :
« وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ »
و آيهء 70 سورهء اسراء :
« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ » ،
همگى بيان و شرح
« نَفْسٍ واحِدَةٍ »
در سخن خداى متعال :
« خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ »
هستند و مراد از نفس واحده بدون شك و ترديد ، پدر ما آدم است و نه كسى ديگر .
اما اين سخن شيخ محمد عبده كه مىگويد : پيش از آدم ، نوعى از همين انسان وجود داشته است ، ربطى به بحث ما ندارد ؛ زيرا سخن ما دربارهء انسان موجود است و