دشمن نديدند . معناى
« لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ »
نيز همين است ؛ چراكه دشمنان وقتى از تجمّع مسلمانان آگاه شدند ، ترسيدند و به ديار خود بازگشتند . پس از منصرف شدن آنها از جنگ ، مسلمانها با كسب نعمتهايى فراوان به سوى خانوادههاى خود بازگشتند ؛ نعمتهايى از قبيل سلامتى ، اطاعت خدا و پيامبر او ، ايجاد رعب در قلب دشمن و نام نيك . كدام نعمت بالاتر از اين است كه خداوند از آنان با عظمت ياد كرده و اين فضيلت را در لوح محفوظ و نيز در كتاب خود ، كه آيات آن را مردم دنيا تا روز قيامت مىخوانند ، براى آنها ثبت كرده است .
إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ .
هركس خدا را اطاعت كند از اولياى اوست و هركس از شيطان فرمان ببرد از اولياى او . خداوند ، اولياى خود را به نيكى دستور مىدهد و بدان تشويق مىكند و نيز آنان را از بدى بازمىدارد و از آن مىترساند . اما شيطان بر خلاف خداوند ، دوستان خود را به بدى دستور مىدهد و بدين وسيله آنان را مىفريبد و نيز آنها را از كارهاى خير بازمىدارد و از آن مىترساند . حافظ مفسّر ، محمّد بن احمد كلبى در تفسير التّسهيل گفته است : در اينجا مراد از شيطان ، ابو سفيان يا فرستادهء او و يا ابليس است .
سخن فردى كه به مؤمنان گفت : « مردم براى جنگ با شما آماده شدهاند ؛ از آنها بترسيد » از چيزهايى است كه شيطان القا كرده بود و از اين طريق مردم را مىترساند .
بنابراين ، جز دوستان و فرمانبرداران او به اين سخن گوش فرانمىدهند . امّا اين سخن ، ايمان و فداكارى اولياى خدا را در راه اسلام و پيامبر آن مىافزايد . بنابر آنچه گفته شد ، معناى
« الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ »
آن است كه وقتى شيطان آنها را بترساند ، از وى اطاعت مىكنند ؛ لكن اولياى خدا از شيطان نمىترسند . معناى
« فَلا تَخافُوهُمْ »
اين است كه از مشركان نهراسيد ؛ زيرا آنان اولياى شيطان هستند . او مىخواهد آنها را منبع رعب و وحشت قرار دهد و آنان را در تصويرى نيرومند و هراسآفرين ، مىنماياند تا