فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ .
به اجماع همهء مذاهب ، با شهادت دو مرد ، يا يك مرد و دو زن و يا يك مرد و يك سوگند ، حقوق مالى ثابت مىشود ، جز ابو حنيفه كه گفته است : با يك شاهد و يك سوگند نمىتوان قضاوت كرد . قرآن كريم ، تنها از گواهى دو مرد و نيز گواهى يك مرد و دو زن ، سخن گفته است ، امّا ثبوت حقّ مالى به وسيلهء يك شاهد و سوگند ، از طريق سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله به ما رسيده است .
سؤال : آيا حقّ مالى تنها با گواهى دادن زنان ثابت مىشود ؟ وانگهى آيا با شهادت دو زن و يك سوگند - مثل شهادت يك مرد و يك سوگند - ثابت مىشود ؟
پاسخ : تمام مذاهب وحدتنظر دارند كه حقوق مالى ، تنها با شهادت زنان ، بدون مردان و بدون سوگند ثابت نمىشود ؛ ولى دربارهء ثابت شدن حقوق مالى با شهادت دو زن و يك سوگند ، اختلافنظر دارند . مالكيه و اماميه گفتهاند : ثابت مىشود . ديگران گفتهاند : ثابت نمىشود .
سخن خداوند تعالى :
« مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ »
دو معنا را احتمال مىدهد :
1 . مراد از رضا ، خشنود بودن از همين شهادت مخصوص [ يعنى شهادت در مورد وام ] باشد ، نه خشنود بودن از خود شاهدان ، به اينكه آنان با صرفنظر از شهادتشان افراد متديّن و صالحى هستند . بنابراين معنا ، عدالت در شاهد ، شرط نخواهد بود ، بلكه اگر قاضى اطمينان پيدا كند كه شهادت شاهد ، مطابق با واقع است ، بسنده مىكند .
چنانكه در قوانين عرفى نيز همينگونه است ؛ چراكه قضاوت در مورد صحّت و سقم شهادت را به قاضى واگذار مىكند .
2 . مراد از رضا ، خشنود بودن از خود شاهدان باشد ، بدان جهت كه آنان افراد صالح و متديّن هستند . در اين صورت ، عدالت در شاهد ، شرط است . البته ، آيه احتمال هر دو معنا را مىدهد ، لكن روايات و فتواى فقها ، معناى دوم ( شرط عدالت در شاهد ) را ترجيح مىدهد . امام على عليه السّلام فرمود : « از كسانى گواه بگيريد كه دين ، امانتدارى ،