كَسَبْتُمْ »
تمام انواع كسب و درآمد را دربرمىگيرد . و نيز جملهء
وَ مِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ
گياهان ، معادن و نفت را شامل مىشود ؛ ولى سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله - كه تفسير و بيانى است براى قرآن ، بهويژه در آياتى كه به احكام شرعى مربوط مىشود - تكليف مالى را تحت عناوين : زكات ، خمس ، نذر و كفّاره مشخص و مقدار و مصرف آن را بيان كرده است . فقها تمام اين تكاليف را در باب زكات ، خمس ، كفّارات و نذورات به تفصيل موردبحث قرار دادهاند . بنابراين ، آيه صرفا به منظور تشريع انفاق و نيكو بودن اين عمل وارد شده است ؛ نظير آيهء
« أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ » .
« 1 »
وَ لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ .
يعنى اموال پست و كمارزشتان را براى انفاق درنظر مگيريد . برخى گفتهاند : سبب نزول آيه آن بوده است كه برخى از مسلمانان خرماهاى پست و نامرغوب را صدقه مىدادند . اين جملهء
« لا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ »
تأكيدى است براى جملهء نخست
« أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ . . . »
و خلاصه معناى آيه آن است كه از اموال خوبتان انفاق كنيد ، نه از اموال بد .
فقها دربارهء مالك مالى كه قسمتى از آن مرغوب و قسمتى نامرغوب است ، فتوا دادهاند كه براى او جايز نيست حقّ خدا را از قسمت نامرغوب بپردازد و بايد آن را از قسمتى بيرون آورد كه نه در حدّ عالى است و نه در حدّ بسيار پايين هرچند اگر حدّ عالى را انتخاب كند بهتر است . اگر تمام مال مرغوب باشد ، دادن حقّ خدا از مال نامرغوب به طريق اولى كفايت نمىكند . بله اگر تمام مال نامرغوب باشد ، دادن حقّ خدا از قسمت نامرغوب جايز است ، زيرا حق به عين خارجى تعلّق مىگيرد ، نه به ذمّه .
وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ .
يك شخص باانصاف با مردم همان برخوردى را مىكند كه دوست دارد آنان با وى برخورد كنند ؛ براى نمونه ، اگر وى مال خوب از كسى طلب داشته باشد ، به جاى آن مال بد را نمىپذيرد ، مگر اينكه
هامش
( 1 ) . بقره ( 2 ) آيهء 43 .