برخى گفتهاند : مخاطب هر دو يكى است كه عبارت مىباشد از شوهران و معنايش آن است كه اى شوهران ، وقتى زنان خود را طلاق داديد و عدّهء آنها به پايان رسيد ، از ازدواج آنها با كسانى كه پس از شما موردپسند آنان مىباشند جلوگيرى مكنيد . سبب اين خطاب آن است كه مرد به زن طلاقدادهء خود زور مىگفت و پس از انقضاى عدّه نمىگذاشت كه وى با مرد ديگرى ازدواج كند ، زيرا نمىتوانست ببيند كه زنش با ديگرى همبستر شود . برخى گفتهاند : مخاطب
« إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ »
شوهران و مخاطب
« فَلا تَعْضُلُوهُنَّ »
اولياست و معنايش اين است كه اى شوهران ، وقتى زنهايتان را طلاق داديد ، پس شما اى اوليا ، اگر آنها خواستند پس از انقضاى عدّهشان دوباره با شوهران نخستين خود ازدواج كنند ، آنها را از اين كار منع نكنيد . طرفداران اين نظريّه به حديث معقل بن يسار استدلال كردهاند . « 1 »
در اينجا ممكن است اين اشكال پيش آيد كه آيهء
« إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ »
يك جمله است كه از شرط يعنى «
إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ
» و جزاء يعنى
« فَلا تَعْضُلُوهُنَّ »
تركيب شده است و اگر مخاطب شرط ، غير از مخاطب جزا باشد معناى آيه اين مىشود : « يا أيها الأزواج إذا طلقتم النساء فيا أيها الأولياء لا تعضلوهنّ ؛ اى شوهران ، هرگاه زنان را طلاق داديد ، پس اى اوليا ، آنها را منع نكنيد » . و سخن خداوند بايد از چنين ناهماهنگى و تفكيكى دور باشد .
درست آن است كه مخاطب شرط و جزا يكى باشد و آن عبارت است از : تمام مؤمنان ، نه شوهران تنها ، نه اولياى تنها و نه هردو آنها ؛ بلكه همهء مؤمنان مورد خطاب آيه هستند و نظير اين آيه در سخنان خداوند زياد است . در اين صورت ، معناى آيه بدين ترتيب است : اى مؤمنان ، هرگاه يكى از شما همسرش را طلاق دهد و عدّهء او سپرى گردد و بخواهد كه با شوهر نخست و يا مردى ديگر ازدواج كند ، او را از اين
هامش
( 1 ) . از معقل بن يسار نقل شده كه گفت : من خواهرى داشتم كه پسر عمويش با وى ازدواج كرد . آنگاه طلاقش داد و رجوع نكرد تا اينكه مدت عدّهاش سپرى شد . پس از آن ، هردو به يكديگر تمايل پيدا كردند و شوهر از همسرش خواستگارى كرد ، لكن وى را از اين عمل ممانعت كردم . ازاينرو ، اين آيه نازل شد .