آيهء 40 بيان شد . خداوند در ضمن چندين آيه ، يادآورى نعمت خود به يهود را تكرار كرده است . هدف از اين تكرار ، سرزنش آنان است با رساترين و استوارترين روش بيانى . از اين قبيل است آيهء
« وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً »
كه تفسير آن در آيهء 48 بيان شد .
مجتهد و مقلّد
شيخ محمّد عبده ، مردم را به اجتهاد [ - صاحبنظر شدن ] فرامىخواند و تقليد كنندگان را سرزنش مىكرد . او در « الأزهر » حلقهء درسى داشت كه در آن ، قرآن را تفسير مىكرد . وقتى به آيهء
« يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ »
رسيد ، گفت :
« كسىكه صرفا قرآن را تلاوت مىكند بهسان الاغى است كه كتابهايى را حمل مىكند و هيچ بهرهاى از ايمان به كتاب ندارد ، زيرا او اسرار قرآن را نمىفهمد و به هدايت خدا در اين كتاب پىنمىبرد . خواندن الفاظ قرآن انسان را هدايت نمىكند ، هرچند خواننده معناى آن را درك كند ؛ زيرا اين فهم از قبيل تصوّر است و تصوّر ، نوعى خيال است كه ظاهر مىشود و سپس ناپديد مىگردد . تنها كسى مىتواند قرآن را درست بفهمد و بدان ايمان بياورد و تصديقش كند كه به قصد هدايت و ارشاد آن را بخواند و توجّه داشته باشد كه او مخاطب آيات آن است ، تا به وسيلهء اين آيات و مفاهيم آنها هدايت گردد » .
برخى از شيوخ تقليدكننده به او اعتراض كردند و گفتند : علما مىگويند : قرآن از طريق تلاوت پيروى مىشود .
شيخ عبده در پاسخ آنها گفت : لكن خدا مىگويد : « كتابى مبارك است كه آن را بر تو نازل كردهايم تا در آياتش بينديشند و خردمندان از آن پند گيرند » . « 1 »
يكى از نظريات شيخ عبده - چنانكه در تفسير المنار آمده است - اين است : بر هر مسلمانى لازم است كه قرآن را بخواند و يا به تمام آن گوش فرادهد ، هرچند در تمام عمرش يكبار باشد .
هامش
( 1 ) . ص ( 38 ) آيهء 29 .