صاحب مجمع البيان مىگويد ، نادرست است ، چراكه اگر چنين مىبود ابليس از سجده كردن خوددارى نمىكرد . بديهى است كه سجده كردن برطبق فرمان خدا ، اطاعت از خداست و نه اطاعت از آدم .
فرمان سجده بدون ، استثنا ، براى تمام فرشتگان بوده است ، حتّى براى جبرئيل و ميكائيل . به دليل اينكه خدا مىگويد : « فرشتگان همگى سجده كردند ، مگر ابليس كه سر باز زد كه با سجدهكنندگان باشد » . « 1 »
دربارهء حقيقت ابليس اختلاف است كه آيا او از فرشتگان است و يا از جنّ ؟
درست آن است كه وى از جن است . بنابراين ، استثنا [ در آيه ] منقطع است . دليل براين مطلب ، آيهء 51 سورهء كهف است كه مىفرمايد : « به فرشتگان گفتيم آدم را سجده كنيد .
پس آنان سجده كردند ، جز ابليس كه از جن بود و از فرمان پروردگارش سر باز زد » .
راهى براى شناخت ابليس ، شياطين و جن جز وحى نيست ، چنانكه راه شناخت فرشتگان نيز تنها وحى مىباشد . در آيهء پيشين دراينباره سخن گفته شد .
در اينجا مفسّران بحثهايى دارند كه ثمرهاى ندارد ، ازاينرو ، ما از آنها صرفنظر مىكنيم و تنها به ظاهر لفظ بسنده مىنماييم . در صفحات گذشته به برخى افسانهها كه به ابليس نسبت داده مىشود اشاره كرديم ، بدينسبب كه اين افسانهها تصوير روشنى است از بسيارى از مردم زمان ما در مغالطهها و بازى كردن با الفاظ ؛ الفاظى كه جز سفسطه و شعبده هيچگونه پشتوانهء علمى يا هنرى و يا . . . ندارد .
هامش
( 1 ) . حجر ( 15 ) آيهء 31 .