رابعا : مغرور شدن به نيرويى كه در اختيار دارند .
خامسا : اعتماد بر شيطان و هوسها و اميال شيطانى .
كفار به فريب شيطان اعتماد مىكنند و منهزم مىشوند ، زيرا شيطان آنان را فريفته و در صحنهء پيكار رها كرده است تا خود را عرضهء شمشيرهاى دشمن سازند . و نيز از آنان تبرى جسته و حال كه در نيرنگ خويش پيروز شده به دروغ مىگويد من از پروردگار جهانيان مىترسم .
فرق است ميان غرور و توكّل . منافقان اين فرق را نمىشناسند و مىپندارند كه اعتماد بر دين صحيح و بر خدا چون اعتماد بر خرافات و سخنان شيطان است .
هرگز . . . خداى پيروزمند حكيم به نيروى خود شوكت كفار را در هم مىشكند و به حكمت خود مؤمنان را پيروز مىگرداند .
شرح آيات :
شروط پيروزى
[ 45 ] نخستين شرط پيروزى تصميم بر پايدارى و ثبات است ، آن هم در هر سختى و مشقتى كه پيش آيد . چنان كه حضرت على ( ع ) به محمد بن حنفيه به هنگامى كه پرچم نبرد جمل را به دست او مىسپرد سفارش فرمود كه :
« اگر كوهها از جاى بشوند تو از جاى مشو . دندانها به هم بفشار و سر به خدا بسپار و پاى در زمين بفشار / 71 و چشم بر كرانهء سپاه بگمار و بيم به خود راه مده كه پيروزى از سوى خداست » . « 5 » اما تصميم بر پايدارى نيازمند رشد و قوت اراده است و اين ارادهء قوى زمانى حاصل مىشود كه آدمى به ذكر خدا خو گرفته باشد . زيرا ذكر خدا آدمى را ملزم مىدارد كه اوامر حق تعالى را به اجرا در آورد و با وعدهها و وعيدهاى الهى و ثواب و عقاب او آشنا گردد . نعمتهاى خداوند را سپاس مىگويد و در پى رسيدن به
هامش
( 5 ) - نهج البلاغة 55 خطبهء 11 .