خداوند نيز آنان را مهلت داد تا آزمايش آنها به پايان رسد .
وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
و اگر نه آن سخنى بود كه پيش از اين از پروردگارت صادر گشته بود ميانشان در آنچه اختلاف مىكنند داورى شده بود . » اين كلمه - چنان كه به ذهن من مىرسد - اين است كه خداوند تعالى اين دنيا را سراى آزمايش قرار داد نه سراى جزا و كيفر .
/ 354
نه براى جبر . . . آرى براى اختيار
[ 20 ] چون مردم به حقيقت دنيا جاهلاند ، مىپندارند كه خداوند تعالى آنان را به هدايت مجبور كرده و نمىدانند كه آنها خود مسئول جستن راه حق هستند بنا بر اين بايد براى يافتن راه حق عقول خود را به كار اندازند .
وَ يَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ
و مىگويند : چرا از پروردگارش معجزهاى بر او نازل نمىشود ؟ بگو غيب از آن خداست . انتظار بكشيد من نيز منتظر مىمانم . » خداى تعالى غيب مىداند و از معقوله غيب است آن حكمت بالغهاى كه به آن علم دارد . يعنى اگر انسان اندكى عقل خود را در تحقيق حقيقت به كار اندازد اندكى از آيات براى او كفايت مىكند . اما اگر بخواهد كه خدا مستقيما در امور زندگى دخالت كند نيازمند به وقت است ، زيرا پس از انقضاى مهلت خداوند ايشان را به عذابى عظيم گرفتار خواهد كرد .
[ سوره يونس ( 10 ) : آيات 21 تا 23 ]
وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ ( 21 ) هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ
/ 355