نفاق . زيرا زندگى در باديه دشوار است و اين دشوارى موجب شدت در هر كارى است يا بگوييم كه اعراب بدوى جاهل بودند و جهل مورث شدت است .
الْأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفاقاً وَ أَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ
عربهاى باديهنشين كافرتر و منافقتر از ديگرانند و به بىخبرى از احكامى كه خدا بر پيامبرش نازل كرده سزاوارترند . » اينان به سبب سكونت در صحرا از مراكز علم دور بودهاند و اين دورى سبب جهلشان به احكام شرعيه مىشود كه قرآن از آن در موارد متعدد به « حدود » تعبير مىكند .
وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
و خدا دانا و حكيم است . » دانا به احوال ايشان و حكيم در صفاتى كه به ايشان اطلاق مىكند .
[ 98 ] از مظاهر كفر و نفاقشان يكى اين است كه مىپندارند كه انفاق در راه خدا سبب ضرر و زيان است و اين امر علاوه بر جهل مبين بخل و خستشان هم هست .
وَ مِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يَتَّخِذُ ما يُنْفِقُ مَغْرَماً
پارهاى از عربهاى باديهنشين آنچه را كه خرج مىكنند چون غرامتى پندارند . » و از مظاهر جهلشان اين است كه همواره چشم به راه هستند كه بر مسلمانان بلايى نازل گردد و اين / 264 امر بر آن دلالت دارد كه ايشان مردم خبيثاند ، هم چنان كه حاكى از عقبماندگى ايشان است زيرا به جاى اين كه خود برخيزند و عليه كسى كه او را دشمن مىپندارند دست به كارى زنند مىنشينند و انتظار مىكشند .
وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ
و منتظرند تا به شما حوادثى برسد . » مراد از اين حوادث امور ناخوشآيندى است كه غالبا مردم را احاطه كرده است و راه خروج بر آنان بسته داشته . قرآن در پاسخ انتظار آنان مىگويد :
عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
حوادث بد بر خودشان باد و خدا شنوا و داناست . » [ 99 ] اين طبيعت اوليهء اعراب است كه از جهل آنها به شريعت مايه