[ 66 ] چون عذاب خدا فراز آيد و منافقان مورد بازخواست قرار گيرند ، آن گاه زبان به پوزش مىگشايند . / 215 لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طائِفَةً بِأَنَّهُمْ كانُوا مُجْرِمِينَ عذر مياوريد . پس از ايمان كافر شده‌ايد . اگر از تقصير گروهى از شما بگذريم گروه ديگر را كه مجرم بوده‌اند عذاب خواهيم كرد . » گروه اول عفو خواهند شد زيرا يا در واقع توبه كرده‌اند ، يا جرمشان اندك بوده . اما گروه دوم كه در عناد و نفاق خود پاى بر جاى بوده‌اند مجرم‌اند و بايد به جزاى جرايم خود برسند . [ 67 ] اين امر بدان معنى نيست كه نفاق ذاتا جرم نيست . هرگز ، نفاق از زمانى آغاز مىشود كه شخص به گروه منافقان پيوندد و شريك اعمال آنان شود و تحت تأثير القائات آنان قرار گيرد . از اين رو است كه مىفرمايد : الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ مردان منافق و زنان منافق همه همانند يكديگرند . به كارهاى زشت فرمان مىدهند و از كارهاى نيك جلو مىگيرند و مشت خود از انفاق در راه خدا مىبندند . » در اين حال به هيچ كار مثبتى نمىپردازند و جز به ظواهر نمىنگرند . خداى تعالى است كه كارها را بر حسب مشيت خويش مىگرداند و با علم و حكمت خود جهان را اداره مىكند ولى منافقان اين معنى فراموش كردند و يا خود را به غفلت زدند . با فراموش كردن خدا دين خدا را هم به چيزى نگرفتند . و چون عذاب خدا به