پس آنچه در كتاب طبيعت است هم چنان كه در كتاب شريعت است بر يك نظام ثابت متين جريان دارد . بر ماست كه اين نظام را كشف كنيم تا با توفيق همراه شويم و گرنه گرفتار رنجهاى بسيار خواهيم شد و در ورطههايى خواهيم افتاد كه خدا ما را از افتادن در آنها نهى فرموده است .
مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ
چهار ماه ماههاى حرامند . اين است شيوهء درست در آن ماهها . بر خويشتن ستم مكنيد . » مشركان كسانى هستند كه به اين حقايق وقعى نمىنهند و بر ماست كه براى تصحيح روش آنان با آنان قتال كنيم :
وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً
و هم چنان كه مشركان همگى به جنگ شما برخاستند همگى به جنگ ايشان برخيزيد . » زيرا راهها مختلف است .
/ 171
وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ
و بدانيد كه خدا با پرهيزگاران است . » يعنى كسانى كه به راه و روش اسلام كه مخالف عمل به خواهشهاى نفسانى است خود را موظف مىشمارند .
مراد از به تعويق افكندن ( نسىء ) چيست ؟
[ 37 ] دگرگون ساختن احكام خدا چون حكم ماههاى حرام يا ديگر احكام ، بنا بر خواست اين حاكم يا آن رئيس عشيره و يا شيخ آن جماعت زيادت در كفر است .
إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ
به تأخير افكندن ماههاى حرام افزونى در كفر است . » نسيء در آيه به معنى تأخير است . در تفسيرها آمده است كه عربها چهار ماه را حرام مىدانستند و اين از ميراثى بود كه از آيين اسماعيل و ابراهيم نصيب آنها شده بود . عربها اهل حمله و هجوم بودند . بسا اتفاق مىافتاد كه برايشان دشوار بود