تحولات اجتماعى و تغييرات طبيعى كه به فرمان خدا انجام مىگيرد : چون فقر و غنى و تندرستى و بيمارى و عزت و ذلّت و گرما و سرما و فراخ نعمتى و قحط همه و همه به هدف امتحان بشر است ، تا هر چه در درون دارد از قوت و ضعف و قدرت و عجز بيرون بريزد . تا خويشتن را اصلاح كند و نواقص خود تكميل نمايد .
پس هر كس به اين حقيقت راه يابد و بر خدا توكل كند و از گناهان خود آمرزش خواهد و براى اصلاح ذات خويش سعى ورزد ، خداوند نيز او را رحمت كند و بيامرزد . و به مدد رحمت خويش نواقص او را تكميل كند و اصلاح نمايد و اين امر سبب آمرزش او شود .
وظيفهء انسان
[ 156 ] خداى سبحان براى مردم مقرّر مىدارد و نيكيها و بديهايشان را بر حسب اعمالشان و به مقدار ايمانشان يا كفرشان مىسنجد . اكنون وظيفه انسان است كه در اكتساب زندگى سعادتمندانه در دنيا و آخرت كوشا باشد ، و براى چنين سعادتى تلاش كند تا به مقصد و مقصود خويش برسد . كسى كه نظرش برترين اعمال باشد ، خداى تعالى در دل او انگيزهاى براى عمل به وجود مىآورد . در اين هنگام بشر نيازمند نقشهاى مىشود كه بر طبق آن حركت كند تا به هدف رسد . اين نقشه چيزى جز برنامههاى الهى نيست از اين رو موسى مىگويد :
وَ اكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ
- براى ما ، در دنيا و آخرت نيكى بنويس . ما به سوى تو باز گشتهايم . » اين خواست و نگرش و الا يكى از بارزترين نشانههاى مؤمنان صادق است ولى نياز به يك عمل جدى هم هست ، از اين روى است كه خداى تعالى مىفرمايد :
قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ
- گفت :
عذاب خود را به هر كس كه بخواهم مىرسانم و رحمت من همه چيز را