عامل دوم همان ايمان است به انديشهء مكتبى و تعهّد نسبت به شيوههاى آن ( ايمان و تقوا ) . اين عامل نيز سنت ذاتى خود را دارد ، بدين معنا كه تمدّن با ايمان و تقوا باقى مىماند .
[ 97 ] هلاك جوامع فاسده ناگهانى است و پس از تراكم گناهان و احاطهء آنها بر گناهكاران . بر ماست كه همواره چشم به راه خشم پروردگارمان باشيم ، در تمام لحظات شب و روز و در حالت خواب و بىخبرى .
/ 391
أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَ هُمْ نائِمُونَ
- آيا مردم قريهها پنداشتند كه از اينكه عذاب ما شب هنگام كه به خواب رفتهاند بر سر آنها بيايد ، در امانند ؟ » [ 98 ]
أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَ هُمْ يَلْعَبُونَ
- آيا مردم قريهها پنداشتند از اينكه عذاب ما به هنگام چاشت كه به بازيچه مشغولند بر سر آنها بيايد ، در امانند ؟ » [ 99 ]
أَ فَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ
آيا از مكر خدا در امانند ؟ از مكر خدا جز زيانكاران ايمن ننشينند . » زيانكاران چه كسانى هستند ؟ زيانكاران كسانى هستند كه مىپندارند تراكم ظاهرى بازارها و احداث ساختمانهاى بلند و خيابانهاى پهناور و روشن و كارخانههاى بزرگ و ميدانهاى وسيع بازى و ارتشهاى مسلح به جديدترين سلاحها براى بناى كاخ تمدن و تحقق خواستهاى بشر كافى است . نه ، اينها بدون توجه به ارزشهاى درست و جنبههاى مشروعيت آنها و راه و روشهاى صحيح ، كامل نمىشوند اگر اين شرايط مهيا نباشند چه بسا تمدن به ضد خود تبديل مىشود . يعنى بدون آن كه متوجه شوند عذاب بر آنها احاطه مىكند و به حياتشان پايان مىدهد . و اين همان مكر خداست . تمدّنى كه بر پايهء ظلم و طغيان قائم باشد و جامعهاى كه اساسش استثمار و ستم طبقاتى باشد و فرهنگى كه بر مصالح و منافع شخصى مبتنى باشد در معرض زوال است . و در هر لحظه و به گونهاى ناگهانى بايد منتظر آن زوال بود .