وجود يك هدف كلى كه مقصد و مقصود كل حيات است هر شيء هم براى خود داراى هدفى است كه براى وصول به آن هدف آفريده شده است ولى همراه ديگر / 144 اشياء راه تكامل مىپيمايد . مثلا زمين به باران سيراب مىشود . آب همان آب است و زمين همان زمين . ولى نبات در رنگ و طعم و فايده و نيز از حيث هدفى كه در خلقت خود تعقيب مىكند با نبات ديگر فرق مىكند . هر نباتى براى هدفى معين به وجود آمده و با ساير انواع نباتات راه تكامل مىپويد .
وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً
اوست خدايى كه از آسمان باران فرستاد . » به همين نزول باران از آسمان بينديش . سرچشمهء آب زمين است و آن هم شور است ولى خداوند به وسيلهء تبخير آن را شيرين مىكند و به آسمان بالا مىبرد و در آنجا موادى را كه براى زراعت ضرورى است ، از راه خوردن ابرها به يكديگر كه سبب رعد مىشود . و نيز از راه امتزاج آب يا هوا ، به آن مىافزايد . چون آسمان مىبارد ، آب باران در همه اطراف زمين از دشت و كوه و شهر و صحرا تقسيم مىشود تا هر قسمت از پى تحقق هدف خويش رود .
اين آيه به ما مىفهماند كه خداى ما تواناست سپس ما را فرمان مىدهد كه در بارانى كه از آسمان مىبارد به ديدهء عبرت بنگريم .
فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ
و بدان باران هر گونه نباتى را رويانيديم . » هر چيزى به اين آب رشد و نمو مىكند . از كشته و شير و حيوانات .
فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً
و از آن نبات ساقهاى سبز و از آن دانههايى بر يكديگر چيده . » چون گندم و جو و ذرت و امثال آن بر يكديگر چيده شده براى فوايد اجتماع . آن قدر كه بشر از جمع آورى آنها عاجز مىآيد تا آنجا كه برخى دول محصولات زايد بر مصرف را مىسوزانند يا در دريا مىريزند .
/ 145
وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ
و نيز از جوانههاى نخل