تكامل بايد اجبارى باشد ، اگرچه مخلوقى راضى نباشد و مانند آن بيمار و آن فرد مسموم و آن كودك شش ساله قدرت تشخيص صلاح خود را ندارند .
5 . تكامل ، غاية الغايات از آفرينش است : در اين بخش در دو جهت بحث مىكنيم :
1 . نسبت به خلقت انسان 2 . نسبت به خلقت جميع مخلوقات .
خلقت و آفرينش انسان
ابتدا با چراغ عقل و حكم روشنگر او وارد ميدان سخن مىشويم ، تا اثبات كنيم كه هر خلقتى يك هدف نهايى دارد و سپس با چراغ نقل و شرع مثل آيات نورانى قرآن اثبات مىكنيم كه هدف نهايى آفرينش انسان قرب الى اللّه و رسيدن به آن كمال مطلق است تا چه حدى به اين هدف دست يابد .
اما عقل مىگويد : هر چيزى در اين عالم بايد به نقطهاى ختم شود ، خواه در سلسه معلولات باشد و خواه در سلسله علل ، حتى سلسله اهدافى كه براى خلقت يك شىء تصور مىشود بايد به نهايتى برسد ، به جايى كه ديگر هدفى بالاتر از آن نباشد و آن غايةالغايات است و به تعبير فلاسفه
« كل ما بالعرض لابد ان ينتهى الى ما هو بالذات »
يعنى هر عرضى بايد در نهايت به ذاتى متكى باشد و به جايى ختم شود و گرنه تسلسل لازم مىآيد و تسلسل باطل است . « 1 »
هامش
( 1 ) . علما منطق و فلسفه دو اصطلاح معروف دارند اول : دور كه توقف شىء بر نفس يا تقدم شىء بر نفس است . خواه مصرح باشد . و خواه مضمر مثل اين كه بگوئيم حسن پسر حسين است و اين حسين هم پسر حسن است اين دور مصرح است يعنى واسطهاى در بين نيست ، يك وقت مىگوئيم حسن پسر حسين و اين حسين پسر على و اين على پسر حسن است كه در اول بود اين دور مضمر است ، يعنى از دو نفر تجاوز كرد و فرد سومى واسطه شد ( پس دور صريح و مصرح آن شد كه در توقف شىء بر شىء ديگر چيزى پنهان نيست ، ولى دور مضمر آن است كه در توقف شىء بر شىء ديگر شىء يا اشياء ديگرى پنهان است در مثال اول واسطهاى نبود ، ولى در مثال دوم در توقف حسن كه اول بود بر على كه آخر بود و بالعكس ، حسين پنهان است ) دوم : تسلسل كه ترتّب علل است تا بىنهايت مثلًا مىگوئيم الف از ب به وجود آمده و ب از جلد و جلد از د ، و همين طور تا بىنهايت برويم و به انتهايى نرسيم . اهل منطق و فلسفه قائل به بطلان دور و تسلسل هستند و ادلهاى هم براى ابطال اين دو اقامه كردهاند ، اهل مطالعه مىتوانند به كتب آنها رجوع كنند ، علامه طباطبائى ( ره ) هم در كتب خود مثل بدايةالحكمه صفحه 83 فصل 5 متذكر شدهاند .