ديگر بر دوش ديگرى نهد . تربيت ، اجتماع ، دولت ، دوستان هيچ يك از اينها به قدر خود فرد در ارتكاب خطا يا گناهى كه از او سر زده است مسئول نيستند .
«
وَ مَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ
- هر كه گناهى كند ، آن گناه به زيان خود كرده است . » يعنى چون مرتكب گناه شد ضررش به خودش بازمىگردد .
«
وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً
- و خدا دانا و حكيم است . » يعنى خداوند در اين ميان كسى را مسئول مىشناسد كه مرتكب آن گناه شده باشد .
/ 183 [ 112 ] هنگامى كه كسى مرتكب خطاى بزرگ يا گناهى شود ، سپس بخواهد كه ديگران را مقصر قلمداد كند و مدعى شود كه ديگران مسئول آن هستند يا به دروغ ادعا كند كه آنان خود مستقيما مرتكب آن شدهاند ، اين خود گناهى تازه است كه به گناه پيشين افزوده مىشود .
«
وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِيناً
- هر كه خطا يا گناهى كند ، آن گاه بيگناهى را بدان متهم سازد هر آينه بار تهمت و گناهى آشكار را بر دوش خود كشيده است . » بازگشت چنين كسى به راه درست دشوارتر است از بازگشت كسى كه مرتكب گناه مىشود و به گناه خود اعتراف مىكند . زيرا او خود را بىگناه مىشمارد و از دايرهء مسئوليت دور مىشود ، چنين كسى چگونه مىتواند به اصلاح خود اقدام كند .
« خطيئة » در اين آيه گناه كبيره است و از آن جمله است گناهى كه زيانش به همگان مىرسد . در حالى كه « اثم » گناه بطور مطلق است و « بهتان » اين است كه اشخاصى را كه خود مبرّى از گناه هستند گناهكار بنامند .
جرايم فريبكار و رهبرى اصولى
[ 113 ] مجرمان و خائنان به مردم و خائنان به خود هميشه آهنگ گمراه