كه خود هجرت كند ، يا جوانانى كه مىتوانند هجرت كنند نبايد به خاطر پدر و مادرشان كه نمىتوانند هجرت كنند از هجرت تن زنند .
زيرا خداوند هر يك از ما را به قدر عملش به صورت انفرادى جزا خواهد داد به عبارت ديگر دو نفر در يك قبر نمىخوابند .
خداى تعالى اينان را از هجرت معاف داشته ، در صورتى كه به دفع ستم قادر نباشند و نيز هجرت نتوانند و راه چارهاى براى منع ظلم از خود نشناسند و براى خروج از شهر ستمكاران هم راهى به جايى نبرند .
[ 99 ] اينان كه ياراى هجرتشان نيست چنان نيست كه با هجرت نكردن از آنان اسقاط وظيفه شده باشد يا به وظيفهء خود عمل كرده باشند بلكه اينان را وظيفهء ديگرى بر عهده مىآيد . بايد براى مهاجران وسيله و نيرو مهيا كنند يا از خود منع ظلم نمايند . از اين رو است كه در قرآن واژهء « عسى » يعنى « شايد » « باشد » به كار رفته تا مظلومان بدانند كه نبايد تحت تأثير داروى مخدر نوميدى به خواب روند و بهانه بياورند كه نمىتوانستهاند در برابر ستم ستمكاران مهاجرت كنند يا دست به شورش زنند .
اى بسا كه آدمى به خيال خود قادر به انجام كارى نيست ولى در واقع اگر بر خداى تعالى توكل كند قادر خواهد بود .
«
فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً
- باشد كه خداشان عفو كند كه خدا عفو كننده و آمرزنده است . » / 163 عفو كامل خداوندى غير از عفوى است كه اينان را شامل مىشود زيرا اينان مسئول عواقب سكوت خود و مسئول ماندن خود با ستمكاران هستند .
هجرت به چه معنى است
[ 100 ] هجرت به معنى بىنياز شدن از وطن نيست ، بلكه معنى آن انتقال از وطن صغير است به وطن كبير ، از افقى تنگ به افقى گشاده . آنجا كه آسايش و آزادى است .