اتحاد ، و به عبارت معروفتر وحدت وجود ، از اكثر صوفيه معروف است . بزرگانشان چيزى گفتند براى غالب مردم غير مفهوم و عوامشان آن را درست درنيافتند و با مركوزات ذهن خويش - كه عرفا بدان ملتزم نيستند - درآميختند و چيزى ساختند كه دستاويز جاهلان شد . . . » « 1 »
صاحب عروة گفته اگر صوفيه با علم به لوازم اعتقادشان و مفاسدى كه بر آن مترتب هست ، به چنين مطلبى ملتزم باشند از مرز اسلام خارج شدهاند . « 2 »
حضرت امام خمينى رحمه اللّه نيز در حاشيهء خود بر عروه فرموده كه اگر اعتقاد صوفيه مستلزم انكار يكى از اصول سهگانه باشد ، اين حكم جارى است . « 3 » اما علامهء شعرانى گفته كه صوفيه « در حقيقت انكار ممكنات كردند نه انكار ذات پروردگار و اين اعتقاد [ وحدت وجود ] غلط باشد يا صحيح ، موجب كفر و الحاد نيست » . « 4 »
آيت اللّه حكيم در اين باره فرموده كه بايد ادعاى آنها را حمل بر صحت كرد و حكم به نجس بودن آنها نكرده است . « 5 » اما عارف فرزانه آيت اللّه محمد تقى آملى در مصباح الهدى فى شرح العروة الوثقى در اين باره به تفصيل گراييده و ضمن اينكه وحدت وجود را به خوبى توضيح داده ، گروهى از قائلين به آن را تأييد كرده و افكار گروهى از آنها را نيز صحيح ندانسته است . « 6 »
در هر صورت اگر ايشان به وحدت وجود هم قائل نباشد ، نسبت دادن اين انتقادات تند و تكفير همهء عرفا و شعرا نيز به وى ، مشكل به نظر مىآيد ؛ چرا كه بعضى از مسائل را كه در حديقة الشيعة بشدت رد مىنمايد ، در كتاب اثبات واجب يا اصول دين پذيرفته
هامش
( 1 ) - « ترجمه و شرح تجريد الاعتقاد » ، علامه شعرانى ، ص 408
( 2 ) - « العروة الوثقى مع تعليقة الامام الخمينى » ، ص 21 .
( 3 ) - « العروة الوثقى مع تعليقة الامام الخمينى » ، ص 21 ، چاپ وجدانى ، قم
( 4 ) - « ترجمه و شرح تجريد الاعتقاد » ، ص 408
( 5 ) - « مستمسك العروة الوثقى » ، ج 1 ، ص 388
( 6 ) - « مصباح الهدى فى شرح العروة الوثقى » ، ج 1 ، ص 410