مطلب را دنبال كردهاند و آن را حربهاى قوى عليه طرفداران صحت انتساب حديقة الشيعة به اردبيلى ساختهاند . آقاى منزوى نيز گفته است : « . . . محقق اردبيلى كه قائل به وحدت وجود است . . . و قائل به وحدت وجود چنين اعتراضاتى عليه صوفى نمىكند » . « 1 »
همچنين دكتر عبد الحسين زرينكوب مىنويسد : « جاى ترديد است كه مطاعن صوفيه در حديقة الشيعة از او باشد و نسبت حديقة الشيعة به او خالى از اشكال نيست . به علاوه اينكه خود وى از مشرب حكمت خالى نيست ، انتساب آن اعتراضات را به وى محل تأمل مىسازد و چنان كه حاجى محمد جعفر همدانى در مرآة الحق تصريح مىكند ، اينكه خود شيخ در حاشيهء الهيات تجريد در رد شبههء ابن كمونه متمسك به نظريهء وحدت وجود مىشود و اتمام دليل را موقوف بدان مىداند ، قبول انتساب آن ردود و اعتراضات را در حق صوفيه به وى مشكل مىكند . » « 2 »
و همانطور كه قبلا ذكر شده شاه محمد دارابى از حاشيهء اردبيلى بر شرح تجريد اطلاعى نداشته است و براى همين بر خلاف همفكرانش ، تمايلات عرفانى اردبيلى را از كتاب زبدة البيان او استخراج كرده است و مىگويد : « در جميع آيات الاحكام بعد از تفسير آيه ، ملا احمد - عليه الرحمه - همه جا اظهار به تصوف مىكند » ! « 3 » در حاشيهء شرح تجريد اردبيلى عبارتى يافت شده كه مىتواند دال بر وحدت وجود باشد . براى اطلاع بيشتر به مقدمهء كتاب حاشيه شرح تجريد رجوع شود . « 4 »
شايان ذكر است آنچه در حديقة الشيعة دربارهء وحدت وجود مطرح شده و مورد تاختوتاز قرار گرفته ، همان وحدت وجود بعضى از عوام و سادهانديشان صوفيه است كه برداشت صحيحى از وحدت وجود ندارند . علامه شعرانى در اين باره مىفرمايد : « اعتقاد به
هامش
( 1 ) - « الذّريعة » ، ج 6 ، ص 386
( 2 ) - « دنبالهء جستجو در تصوف ايران » ، ص 259
( 3 ) - حاشيه « مقامات السالكين » ( مخطوط )
( 4 ) - اين كتاب با تحقيق فاضل محترم حجة الاسلام و المسلمين جناب آقاى عابدى توسط كنگرهء مقدس اردبيلى به چاپ رسيده است .