مورد مىرسد كه بيشترين ارجاع را در بين كتابهاى اردبيلى به خود اختصاص داده است .
« شرح ارشاد فقه » : ص 58 ؛ عنوان اصلى آن ، مجمع الفائدة و البرهان فى شرح ارشاد الاذهان است كه فقط يك مورد به اين كتاب ارجاع داده ، ولى بعضى مسائل فقهى را در حديقة الشيعة آورده كه كاملا با نظر و مبناى او در شرح ارشاد مطابقت دارد ؛ چنان كه دربارهء صلوات بر پيامبر اسلام و نقل روايات و اقوال در اين خصوص ، مطالبى آورده كه تقريبا ترجمهء همان عبارات شرح ارشاد ( ج 2 ، ص 276 ) و زبدة البيان ( ص 85 ) است .
دلايل مخالفان انتساب حديقة الشيعة به اردبيلى
1 - مؤلف حديقة الشيعة از مخالفان سر سخت وحدت وجود و عرفان و تصوف است و نمىتوان چنين كتابى را كه مشتمل بر نكوهش صوفيه و مخالفت با اصول عرفانى است ، به مقدس اردبيلى نسبت داد . حتى اگر « حديقة الشيعة » از او باشد ، قطعا قسمت مذمت صوفيهء آن از او نيست . چرا كه خود مقدس اردبيلى « تمايلات صريح عارفانه داشته » « 1 » و از « عالمان معدود مذهبى است كه تعلقى به تصوف » « 2 » نشان داده است ؛ چنان كه ملا محمد جعفر همدانى ، معروف به مجذوب على شاه كه از سران صوفيه به شمار مىآيد ، در كتاب مرآة الحق مىنويسد : « . . . محقق اردبيلى حاشيهاى كه مشتمل بر اعلى درجه تحقيق و تدقيق است ، بر الهيات تجريد كلام نوشته است و در مبحث توحيد در رد شبههء ابن كمونهء يهودى موافقا لمحقق الخفرى ، متمسك به وحدت وجود شده است و اتمام دليل را موقوف به او داشته ؛ اگر اين نقلها ازوست ، قائل شدن به وحدت وجود چه معنى دارد و اگر نيست كه خدا مىداند . . . » « 3 »
صاحب بستان السياحه و صاحب طرائق الحقايق با استناد به سخن همدانى اين
هامش
( 1 ) - « تاريخ ادبيات ايران » ، ذبيح اللّه صفا ، ج 5 ، ص 219
( 2 ) - همان مأخذ .
( 3 ) - « مرآة الحق » ، ص 70 و 71 ، چاپ ارمغان .