نفر بودهاند ، بلكه اين كار بايد به مقياس تاريخى صورتپذير شود و به يافتن پاسخ اين سؤال بپردازيم كه : نسبت حقيقت در آن چند است ؟ و مقدار ايمان داشتن اصحاب آن چه اندازه است ؟ و نقاط ضعف در جوامع دشمنانى كه بايد بر آنها پيروز شود كدام است ؟ و همچنين .
/ 665 هنگامى كه به سنتهاى خدا در تاريخ بازمىگرديم ، به اين نتيجه مىرسيم كه حق به شرطى پيروز مىشود كه مؤمنان صادقى به آن وجود داشته باشند ، و به همين سبب قرآن ما را به اين حقايق متذكر مىسازد و مىگويد :
«
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا
- پيش از شما سنتهايى بوده و گذشته است ، پس در زمين گردش كنيد و ببينيد ، » به آثار امتهايى كه پيش از شما بوده و از دنيا رفتهاند و عبرتها و درسهايى از خود بر جاى گذاشتهاند نگاه كنيد كه مهمترين آنها اين است كه سبب از ميان رفتن آنها يك چيز بوده و آن تكذيب و دروغ شمردن حق است .
«
كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
- كه پايان كار تكذيب كنندگان حق چگونه بوده است ، » [ 138 ] و در ميدان بحث از سنتهاى خدا در زندگى سخن از قرآن به ميان مىآيد كه نقش آن نقش يادآور اين سنتها است كه نظر همگان را به آنها جلب مىكند . ولى تنها پرهيزگاران از آن بهرهمند مىشوند ، چه به حقيقت سنتها راه مىيابند و درسهاى آن را دربارهء خود تطبيق مىكنند و از آنها پند مىگيرند .
«
هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدىً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ
- اين حجتى است براى مردم و هدايت و پندى براى پرهيزگاران . » كسانى كه از پروردگار خويش ترس دارند ، و آمادهء ملتزم شدن به حقّاند ، اين حق را كشف مىكنند . اما كسانى كه تنها به خودشان و هواهاى نفس و شهوات خويش توجه دارند ، حق را نمىشناسند ، زيرا كه اساسا خواستار راهيابى به آن نيستند .
[ 139 ] يكى از سنّتهاى خدا در اجتماع اين است كه صاحبان ايمان پيروز