/ 43
قرآن حكيم ميان ظاهر و باطن
پس از آشنا شدن با دو خط با هم آميختهء تزكيه و تعليم ، و دريافتن اين كه هدف مهمتر قرآن كه از سياق آيات برمىآيد تزكيه است ، اكنون مىتوانيم به بيان ظاهر و باطن قرآن بپردازيم .
پس مىگوييم كه ظاهر همان تزكيه است ، و باطن همان تعليم .
و در حديث مأثور آمده است كه « ظاهر قرآن حكم است و باطن آن علم » و حكم عبارت است از شريعت و وسايل به جريان انداختن آن از تشويق و بيم دادن و قصهها و مثلها . در صورتى كه علم عبارت از آن سنتهاى فطرى است كه قرآن مجيد آنها را به بيان آورده ، و قوانينى علمى كه به آنها اشاره كرده است .
و حديثى ديگر چنين است : « پشت و ظاهر قرآن چيزى است كه در آن نازل شده و بطن آن كسانى است كه كارى همچون كارهاى ايشان كردهاند » « 5 » .
/ 44 و معروف است كه داستان كسانى كه قرآن دربارهء ايشان نازل شده ، جنبهء پرورشى آن محسوب مىشود ، ولى در آن هنگام كه قرآن از داستانها روشها و سنتهاى عامّى را انتزاع مىكند ، و شامل كسانى مىشود كه دربارهء آنان نازل شده و در عين حال كسانى را كه كارى همچون عمل ايشان كردهاند دربر مىگيرد ، در اين
هامش
( 5 ) - تفسير صافى ، ج 1 ، ص 17 .