تزكيه عبارت از پرورش انسان در حال تكاملى است كه نيروهاى عقلى و بدنى او همگى در حال شكفتگى / 39 براى رسيدن به خير و نيكى و حق و راستى است .
و كلمهء « تزكيه » مشتق از كلمه زكات يعنى طهارت و پاك بودن است . و اساس و شالودهء تزكيه تقويت ارادهء آدمى و محكم كردن حس آزاد شدن از قيد هواها و شهوتهاى نفسانى و محكم كردن روش زندگى و خلق و خوى آدمى است . و هدف تزكيه چيزى بيش از پاك و پاكيزه كردن بشر نيست .
در صورتى كه هدف تعليم افزودن « شناختها » ى تازه به انسان است تا چرخ حركت او به پيش آدمى سرعت بيشتر پيدا كند ، و متكى بر نيروى عقلى است كه در جان آدمى نهفته است .
پس ارتباط ميان تزكيه و تعليم ، تا حدى به ارتباط ميان پاك كردن موتور يك ماشين و ريختن سوخت در آن است . چه ، با پاك كردن مواد زيانبخش از ماشين دور مىشود ، و سوخت وسيلهء افزوده شدن موادى تازه بر آن است .
پس سوخت بشرى در پيشرفت تمدن علم و دانش است . ولى اين سوخت بدون تنظيف و پاكيزه كردن ماشين آدمى از اخلاق فاسد و انديشههاى باطل سودى ندارد .
و بنا بر اين عمل تزكيه مكمل و تمام كنندهء عمل تعليم است ، و يكى از آن دو متمم ديگرى به شمار مىرود .
2 - اما اين كه قرآن چگونه تزكيه و تعليم را با يكديگر جمع مىكند ، امرى است كه از چند لحاظ به بحث دربارهء آن خواهيم پرداخت .
الف : قرآن حكيم ، به ميانجيگرى خود حق ، مردمان را به حق متوجه مىسازد ، و باطل را وسيلهء دعوت كردن انسان به حق قرار نمىدهد ، چنان كه بعضى از كتابهاى تربيتى كمتر به وسيلهاى كه با آن مىخواهند به هدف تربيتى تحقق بخشند توجه مىكنند ؛ و به همين جهت قرآن حكيم سنّتهاى جهانى و قوانين فطرى را كه بر زندگى فرمان مىراند بيان مىكند و مردمان را به شناختن آنها متوجه
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 49
مساهمون: احمد آرام
ص٤٩