هيچ كسى را مكلف بر اعمال ديگران نكرده است ، چرا كه بر آنها قدرتى ندارد ، و هر كس به اندازهء قدرت خود مكلف است ، و خدا / 489 هيچ كس را به بيش از توانايى او مكلف نمىكند . پس اگر كسى بتواند مردمان را در انجام دادن كارهاى خوب تحت تأثير خود قرار دهد ، ممكن است به اندازهء توانايى خود در اين خصوص مكلف شود ، و البتّه كودكى كه چيزى را تميز نمىدهد و نيز بيمار براى كارى كه از عهدهء آن برنمىآيد تكليفى ندارد .
و خدا مسئوليّت خيالات و هواهاى نفسانى را كه بدون ارادهء شخص بر قلب كسى خطور مىكند ، بر او بار نمىكند ( همچون حسدى كه صاحبان آن به پيروى از آن برنمىخيزد ، يا تشكيكهايى كه دربارهء آفرينش پيدا مىشود ، و بدبينيهايى كه كارى در نتيجهء آنها صورت نمىگيرد ، و نيت بدى كه صاحب آن به عملى كردن آن نمىپردازد ) .
و تكليف همچنين به عمل منفى و مثبت اندازهگيرى مىشود . پس هر كس به اندازهء عمل شايسته و خوبش پاداش نيك مىبيند ، و به اندازهء عمل بدش مورد مؤاخذه و مجازات قرار مىگيرد . و عمل خير ديگرى به تو سودى نمىرساند به همان گونه كه تو را به اعمال بدى او مجازات نمىكنند . پدر تو و جامعهء تو و فرماندهانت هر يك براى خود كار مىكنند به همانگونه كه تو براى خودت كار مىكنى و عمل تو شفيع تو مىتواند باشد .
«
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ
- خداوند به هيچ كس جز آنچه به آن توانايى دارد تكليف نمىكند ؛ آنچه ( از نيكيها ) كه كسب كرده ، او را است ، و آنچه ( از بديها ) كه به دست آورده بر ( ضد ) او است . » 2 - و خطايى كه از انسان بدون قصد او سرزند ، بخشيده است ، با وجود اين كه مسئوليت آن را شامل مىشود ، بدان سبب كه خطا از بىمبالاتى حادث مىشود . و بنا بر اين ملاحظه مىكنيم كه خدا براى بعضى از انواع خطا كفارهاى قرار داده است تا سبب خوددارى مردمان از آن شود ، و نيز براى اين كه مواظب خويش