/ 477
ارتباط تكاملى ميان پرهيزگارى و نظامهاى اجتماعى
رهنمودهايى از آيات :
براى كامل كردن سخن در موضوع انفاق و ربا ، قرآن در دو آيهء پيش از دو آيهء پايانى سورهء بقره از نقش تقوا و پرهيزگارى در دين و از چيزى سخن گفته است كه جامعه به آن نياز دارد . فرمان داده است كه در وام گرفتن هيچ يك از دو طرف بر خوشرفتارى طرف ديگر نبايد اعتماد كند ، بلكه كار بايد مطابق وعدهاى باشد و آنكه وام گرفته است سندى كتبى به طرف ديگر بدهد كه چه وقت دين خود را ادا خواهد كرد و كسانى هم به گواهى كتبى آن را تأييد كنند ؛ و اين نوشته را بايد شخص امينى بنويسد و هر چه را كه وام دهنده به او املا مىكند در نوشته بياورد ، و اگر نويسندهاى نباشد ، ناگزير صاحب حق بايد گروگانى دريافت كند .
فرمان دين ، نمونهاى ساده و آشكار از ارتباط تكاملى ميان پرهيزگارى به عنوان مانع نفسى مسلمان از ستمگرى و ميان نظامهاى اجتماعى جلوگيرى كنندهء از ظلم به شمار مىرود . ممكن است اجتماعى بتواند تنها به يكى از اين دو اكتفاء كند . چه ممكن است ظلم از سهو و غلط و فراموشى نتيجه شده باشد ، يا تقوى آن اندازه نيرومند نباشد كه بتواند مانع ستمگرى شود ، ولى با نظامهاى اجتماعى تقارن پيدا كند ، با يكديگر عاملى براى جلوگيرى از ظلم خواهند شد .
بنا بر اين به اين نتيجه مىرسيم كه : خدا براى تكميل نارساييهاى نظامات اجتماعى به تقوى فرمان داده است ، و نويسنده و گواه / 478 و صاحب حق و وام گيرنده همه بايد مجهز به تقوى باشند تا بتوانند بدون توسل به ظلم و ستم با يكديگر معامله كنند ؛ نويسنده به عدل و داد مىنويسد ، و گواه براى رضاى خدا گواهى مىدهد ، و