بكشند ؟
و پاسخ قرآن چنين است : خدا به كره و زور مردمان را هدايت نمىكند ، بلكه براى ايشان فرصت راهيابى را فراهم مىآورد ، پس هر كس كه بر راه راست برود به سود چنين كرده ، و هر كس گمراهى را برگزيند به زيان خود چنين كرده است . خدا چنان خواسته است كه اين دنيا همچون آزمايشگاهى براى كانيهاى مردمان و مجلس امتحانى براى اندازهء ايمان ايشان باشد ، و خدا از آنچه اراده مىكند مورد پرسش قرار نمىگيرد .
«
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ
- و اگر خدا مىخواست ، كسانى كه پس از ايشان بودند به كارزار و كشتن يكديگر نمىپرداختند ، » «
مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ
- پس از آنكه آيات بينات به ايشان رسيده بود . » پس نزاع و اختلاف ايشان نه به خاطر وجود نقصى در هدايت خدا بلكه به وجود خللى در ايمان داشتن ايشان به آن و پذيرش صحيح اين ايمان بود .
«
وَ لكِنِ اخْتَلَفُوا
- ولى اختلاف كردند ، » و اختلاف ايشان بر سر حق بود .
«
فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ
- پس بعضى از ايشان ايمان آوردند ، و بعضى كافر شدند . » پس به مجرد اين كه از پيروان پيامبران ( بودند ) كارهاشان صحيح نبود .
/ 436 «
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ
- و اگر خدا مىخواست يكديگر را نمىكشتند ، ولى خدا آنچه را كه مىخواهد مىكند . » و در اين جا بار ديگر قرآن از استيلا و مراقبت خدا بر زندگى ، و اين كه بر نيك و بدى كه در آن جريان دارد دلالتى بر كنارهگيرى خداوند متعال از سلطهها و نيز بر اين كه در كار خود ناتوان شده است نيست ، و نمىتواند از شر جلوگيرى كند يا اين كه از شرورى كه در دنيا بر مردمان وارد مىشود خرسند است ، نيست ، بلكه خدا چنان مىخواهد كه بندگانش به اختيار خود كار كنند و آنان را تا اجل نامبردهاى