« افاض الناس فى الحديث » به معنى روى آوردن به گفت و شنيد است . و افاضه در لغت ، چيزى جز تفوق و كثرت نيست .
/ 348
حج ، مدرسهء پرهيزگارى
رهنمودهايى از آيات :
پس از روزه و جهاد سخن از حج به ميان مىآيد كه همچون مدرسهاى مكتبى براى تربيت روح التزام و تعهد در ميان امت است . و هدف از حج ، تقوى و پرهيزگارى است ، بدان سبب كه واجبات حج تا حد زيادى به واجبات روزه شباهت دارد ، از اين رو كه بايد در آن شمارى از شهوات زودگذر ، شناسايى و به اختيار ، از آنها خوددارى شود كه اين خود مايهء تقويت اراده است و بر ايمان مىافزايد ، و نيز حج از آن لحاظ به جهاد شباهت دارد كه در آن خطرهاى سفر و احتمال مرگ و دشواريهاى اعمال وجود دارد ، و به همين سبب در حديث آمده است كه « حج جهاد ناتوانان است » .
و سخن اين جا دربارهء حج ابعاد اجتماعى آن را به صورتى كه در سورهء حج خواهيم ديد شامل نمىشود ، بلكه به پيروى سياقى كه از تقوى همچون وجه تمايزى در شخصيت ايمانى بحث مىشود ، تنها از ابعاد تربيتى آن در اين جا سخن به ميان مىآيد .
و در آخرين آيات مستقيما تقوى و بعضى از مظاهر آن همچون واجب بودن مراقبت ذاتى نسبت به انسان و دور نگاه داشتن او از گناه و نفاق سخن به ميان مىآيد . / 349 و در اين درس كلمهء تقوا ( تقوى ) پنجبار تكرار مىشود .