ترجمه : فصل چهارم در بيان آنچه به زمين متعلّق بوده و اختلاف اوضاع واقع در آن دو دائرهاى كه از تقاطع افق و معدّل بطور قائم بر سطح زمين حادث مىشوند كرهء زمين را به چهار ربع تقسيم مىنمايند ، از ميان اين چهار ربع تنها يكى از دو ربع شمالى آن معمور و آباد است .
و بواسطهء هفت تا از مدارات به هفت قطعه مستطيل تقسيم شده كه باعتبار تفاوت در نهار اطول از نظر عرض با هم مختلفند و مقدار اختلافشان در نهار اطول هريك به قدر نيمى از ساعت است باينمعنا كه نهار اطول هريك با هم نيمساعت اختلاف دارند .
و هفت قطعه مستطيل عبارتند از اقاليم هفتگانه و مبدء آنها از نظر جمهور اهل فنّ اقليمى است كه نهار اطولش دوازده ساعت و چهل و پنج دقيقه باشد و شكل ذيل صورت هفت اقليم و آنچه در آنهاست از بلاد مشهور را نشان مىدهد . ( شكل 26 ) .
شرح
قوله : على قوائم : يعنى از تقاطع اين دو دائره چون به صورت عمود مىباشد ، چهار قائمه يعنى چهار ربع كره كه هركدام وترشان « 90 » درجه است حاصل مىشود ، چنانچه در شكل ديده مىشود ( شكل 27 ) .
قوله : و المعمور احد الرّبعين : مقصود از « معمور » منطقهء مسكونى مىباشد و به اين ربع ، ربع مسكون مىگويند .
قوله : و ينقسم بسبع من المدارات : ضمير مستتر در « ينقسم » به ربع معمور راجع است .
قوله : متفاوتة فى النّهار الاطول : مقصود از « نهار اطول » اوّل روز از تابستان است و حاصل مراد اينستكه اوّل روز تابستان هرقسمت با ديگرى نيمساعت فرق دارد و مبدء اقاليم اقليمى است كه اوّل روز تابستانش 12 ساعت و 45 دقيقه باشد .