[ شرح اختلاف بين شب و روز ]
متن : و ماست من المدارات اثنين .
فوقانيّا و تحتانيّا بعدهما عن القطبين كبعدهما عنها منحطا نصفها عن المتوسّطة بين الفوقانى و قطبه فتكون ابديّة الظّهور ، مرتفعا عن نظائرها ، فتكون ابديّة الخفاء ، قاطعة للبواقى بمختلفين يختلف بهما اللّيل و النّهار الّا نادرا ، فالفوقانى قوس نهار الكواكب و التّحتانى قوس ليله و الواقع منها بينها و بين ميليّة مارّة بنقطتى المشرق و المغرب تعديل نهاره و ضعفه يساوى التّفاضل بين نصف المدار و بين كلّ من قوسى اللّيل و النّهار .
ترجمه : و اين دائره با دو تا از مدارات ممّاس مىشود : مدار فوقانى و مدار تحتانى .
و بعد اين دو مدار از قطبين همچون بعد اين دو قطب از دائره افق مىباشد ، و بهرتقدير ممّاس شدن اين دائره با دو مدار مزبور در حالى است كه نيمى از آن پائين و در تحت مدارات متوسّط بين مدار فوقانى و قطب آن قرار داشته ازاينرو هميشه اين مدارات ظاهر و طالع هستند ، و نيم ديگر آن از نظائر مدارات مذكور مرتفع واقع شده ، در نتيجه مدارات نظير ، پيوسته مخفى و غارب مىباشند ، و امّا نسبت به بقيّهء مدارات كيفيّتش به اين نحو است كه آنها را به دو قسمت مختلف تقسيم مىنمايد ، و به اين دو قسمت اختلاف در شب و روز حاصل مىشود مگر ندرتا كه اينطور نمىشود يعنى تقاطع افق با مدارات به نحوى نيست كه آنها را به دو بخش مختلف تقسيم كند ، بخش فوقانى مدارات عبارتست از قوس النّهار كواكب و بخش تحتانى را قوس اللّيل آنها نامند ، و آنچه از اين مدارات بين دائره افق و دائرهء ميلى كه به دو نقطهء مشرق و مغرب مىگذرد واقع مىشود تعديل النّهار كوكب ناميده شده و ضعف و دو برابر آن مساوى با تفاضل بين نصف مدار و بين هريك از دو قوس ليل و نهار مىباشد .
شرح
قوله : و ماست من المدارات الخ : ضمير مستتر در « ماست » به دايرهء افق راجع است ، و مقصود از مدار فوقانى ، مدارى استكه فوق افق واقع شده و مراد از مدار