[ 77 ] نان و پنير
( فارسى / ادبيات ) مثنوى اخلاقى است بر وزن مثنوى مولوى در حدود سيصد و نه بيت . بنابر خطبهاى كه در آغاز نسخهء كاشف الغطاء آمده ، اين رساله ، تأليف محمّد رفيع بن محمّد مؤمن گيلانى است . در خطبهء رسالهء مزبور ، چنين آمده است : « اين خردهريزهاى است كه از خوان افادت اخوان ريخته بود ، فراهم آورده در سلك نظم منتظم ساخته در ردّ فقها و متكلّمان عامّى كه مذمّت حكمت حقّه نمودهاند ، اگرچه شيخنا بهاء الملّة و الدّين ( قدّه ) به حسب صورت با ايشان موافقت دارد ، امّا به حسب معنى فى البين بعد المشرقين ، كه غرض آنها ترويج مسائل كلاميهء مبنيّه بر مسلّمات و مشهورات بين معتزله و اشعريه است و قصد حضرت شيخ اعلا شأن ترويج علم اهل ايقان است ، اعنى اصحاب اسرار امير المؤمنين ( ع ) مثل سلمان و ابوذر و مقداد و كميل و رشيد هجرى و ميثم تمّار و بالجمله غرض شيخ ترجيح علم حالى است بر علم مقالى ، چنان كه در شير و شكر و نان و حلوا فرموده . و اين مثنوى فقير كه . . . به مثنوى نان و حلواى شيخ شده مسمّى شد به نان و پنير و مخاطب به آن ، صاحب تهافت الفلاسفه و احزاب او است از فقيهان و متكلّمان اهل سنّت » . الذريعه 28 / 24 .
با توجه به اين عبارات و نبود نسخهء خطّى از اين اثر كه انتساب آن را به شيخ بهايى تأييد كند ، مىتوان چنين نتيجه گرفت كه نان و پنير از تأليفات محمّد رفيع بن محمّد مؤمن طگيلانى است كه با حذف مقدّمهء منثور و برخى از اشعار كه در آن تصريح به نام سرايندهء اثر ( محمّد رفيع بن محمّد مؤمن گيلانى ) شده ، اين رساله به نام شيخ بهايى معروف شده و بارها در ضمن ديوان و كليات شيخ بهايى به نام او به چاپ رسيده است .
آغاز /
اى كه روز و شب زنى از علم لاف * هيچ بر خجلت نيارى اعتراف