باشند و خواه نباشند كفّاره واجب نيست . و همچنين [ 1 ] بركسى كه خود را بكشد يا كارى كند كه بچّه از شكم زن حاملهاى بيندازد به شرط آنكه بچّه در حركت نيامده باشد و خلقت او تمام نباشد كفّاره واجب نيست .
بحث دوم : تحقيق عاقله
بدان كه عاقله جمعىاند كه خونبهاى كسى را كه خويش ايشان از روى خطا كشته باشد مىدهند [ 2 ] چون پدر و فرزندان و خويشان پدرى . و شروط عاقله ده است :
اوّل آنكه : پدر يا خويشان پدرى باشند ، پس بر مادر و خويشان مادرى خونبها دادن واجب نيست .
دوم آنكه : مرد باشند ، چه برزنان واجب نيست .
سوم آنكه : بالغ باشند ، چه برطفل واجب نيست .
چهارم آنكه : عاقل باشند ، چه برديوانه واجب نيست .
پنجم آنكه [ 3 ] : در وقت دادن خونبها مالدار باشند ، چه اگر مفلس باشند در آن وقت برايشان واجب نيست و اگرچه در وقت كشتن مالدار باشند .
ششم آنكه : كشتن را به گواهان عادل به ثبوت رسانيده باشند ، پس اگر كشنده اقرار كند يا ولىّ مقتول صلح نمايد خونبها برعاقله واجب نيست .
هفتم آنكه : به خطا باشد ، پس اگر عمداً كشته باشد خونبها برعاقله نيست .
هشتم آنكه : كشته شده آزاد باشد [ 4 ] چه اگر بنده باشد عاقله چيزى نمىدهد .
نهم آنكه : كشته شده جهود نباشد ، چه جهود را عاقله نيست .
هامش
[ 1 ] - و در وجوب بر صبى و مجنون خلاف است . ( يزدى )
[ 2 ] اين قول مشهور است ما بين اصحاب بلكه ادّعاى اجماع بر او شده است و قول ديگر آن است كه عاقله كسى است كه ديهء قاتل را مىبرد اگر كشته شود و دور نيست كه اين خلاف اجماع متأخّرين باشد . ( تويسركانى )
[ 3 ] خالى از اشكال نيست . ( تويسركانى )
[ 4 ] اعتبار اين شرط معلوم نيست . ( يزدى )