وطى كند فعل حرام كرده ، امّا اگر كنيزك آبستن شود امّ ولد مىشود . [ 1 ]
شرط دوم : فرزند او از كافر و قاتل و كسىكه ميراث نبرد ، نباشد .
و سه چيز از خواصّ استيلاد است :
اوّل : جايز است كه او را مدبّر سازد . دوم : جايز است كه او را مكاتب سازد . سوم :
فروختن اوجايز نيست مگر درعوض قيمت او ؛ چه هرگاه آنشخصىكه اورا خريدهباشد ودخولكرده وفرزندى از او حاصل نموده از قيمت او عاجز شود او را مىتواند فروخت . [ 2 ] و بعضى از مجتهدين سواى اين موضع در نوزده موضع ديگر فروختن او را جايز [ 3 ] داشتهاند ، ليكن آنچه در حديث وارد شده همين يك موضع است كه مذكور شد .
موقف دوم سرايت است
يعنى هرگاه شخصى نصف [ 4 ] غلامى را آزاد كند تمام او آزاد مىشود . [ 5 ] و اگر غلام ميانهء دو شخص به شراكت باشد حصّهء شريك نيز آزاد مىشود ، و لازم است برآزاد كنندهء حصّهء خود كه قيمت حصّهء شريك را نيز بدهد .
و در سرايت چهار چيز شرط است :
اوّل آنكه : مالدار باشد [ 6 ] آنقدر مال كه زياده از خانه و خادم و چهارپايان و جامهء
هامش
[ 1 ] امّ الولد شدن كنيز در اين صورت مشكل است . ( تويسركانى )
* محلّ اشكال است . ( دهكردى ، يزدى )
* مشكل است . ( صدر )
[ 2 ] با فرض زنده بودن آن شخص مشكل است فروختن ، بلى هرگاه مرده باشد و قيمت ندادهباشد وتركه نداشته باشدكه اداء دين شود جايز استفروختن . ( دهكردى ، نخجوانى ، يزدى )
[ 3 ] در چند صورت ازآنمواضع قوّت دارد جواز ، يكىفروختن او به كسى كه بر او آزاد مىشود ، مثل پدر و مادر و اولاد ، ديگر هرگاه خويشى از او بميرد كه وارثى غير از او نداشته باشد و او را مىخرند و آزاد مىكنند ، ديگر هرگاه جنايتى به كسى برساند مىتواند او را استرقاق كند و بفروشد ، ديگر هرگاه بفروشند او را به شرط اينكه مشترى او را آزاد كند . ( يزدى )
[ 4 ] يا كمتر يا بيشتر ، نصف از باب مثال است . ( دهكردى ، يزدى )
[ 5 ] هرچند مال او منحصر در آن باشد . ( دهكردى ، يزدى )
[ 6 ] اين شرط در سرايت به حصّهء شريك معتبر است نه به حصّهء مال خودش . ( يزدى )