3 . لازمهء قانون عليت و رابطهء زنجيرى حوادث ، امكان پيشبينىهاى قطعى نسبت به آينده از روى وضع حاضر است ولى چون جهان ذرات از پيروى قانون عليت آزاد است امكان اين پيشبينىها از بين رفته است . در جهان ذرات قانون عليت نمىتواند هادى و راهنماى بشر واقع شود يعنى بشر نمىتواند در جهان ذرات با اتكاى به قانون عليت پيشبينى قطعى بنمايد . تنها كارى كه از اين لحاظ از بشر در آن جا ساخته است اين است كه با حساب احتمالات پيشبينىهاى احتمالى بنمايد .
4 . قانون عليت منافى با آزادى و اختيار انسان است ولى با باطل شناختن قانون عليت موضوع اختيار انسان نيز ثابت مىشود .
خوانندهء محترم اگر با اصول فلسفى ما كاملًا آشنا باشد خوب متوجه مىشود كه از چهار مطلب فوق كه همه جنبهء نظرى و استنباطى دارد به استثناى قسمتى از بند 3 كه جنبهء علمى تجربى دارد هيچيك قابل قبول نيست . ما نمىخواهيم مشاهدات تجربى دانشمندان بزرگ و نوابغ جهان فيزيك را منكر شويم و هم نمىتوانيم ولى چيزى كه مىخواهيم و مىتوانيم اين است كه استنباطات فلسفى اين دانشمندان را مورد انتقاد قرار دهيم . يكى از مخاطرات بزرگ اين است كه يك قانون مربوط به فن مخصوصى را بخواهيم با ابزار و وسايل مخصوص فن ديگر رد يا اثبات كنيم . همانطورى كه عمل غالب قدما كه مسائل طبيعيات را احياناً مىخواستند با اصول فلسفى نفى يا اثبات كنند مخاطراتى را دربرداشت و حداقل اين بود كه علم را متوقف مىكرد ، راهى را كه برخى از دانشمندان جديد پيش گرفتهاند و مىخواهند فلسفه را نيز از دريچهء چشم فيزيك ببينند مخاطراتى كمتر از آن مخاطرات در برندارد .
قانون عليت با شعب و متفرعاتى كه دارد از قبيل قانون ضرورت على و معلولى و قانون سنخيت و بطلان دور و تسلسل و غيره از قوانين فلسفى خالص است و فقط با اصول فلسفى مىتوان در مقام نفى يا اثبات آن برآمد و علوم ، نه ، مىتوانند اين قوانين را رد كنند و نه اثبات و
تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 259
مساهمون: محمد باقر شريعتى سبزوارى
ص٢٥٩