چون يك آزمايش معين را چندينبار با همان شرايط اوليه تكرار كنيم احتمال دارد به نتايج مختلف برسيم . . . و نيز بايد بگوييم كه فيزيكنو گر چه مدتى است در اين راه گام برمىدارد هنوز تصميم قطعى خود را اعلام نداشته است . برخى از فيزيكدانها كه شمارهء ايشان روزبهروز كمتر مىشود ، عقيده دارند كه روزگارى قانون عليت دوباره بر مسند علوم جلوس خواهد كرد و حق آن است كه اينك فيزيك نو در خلاف جهت عقيدهء اين آقايان راه مىسپارد .
در دانشهاى نو نقش عليت مطلق به هيچوجه آب و رنگ ندارد ، از اين رو به تدريج از اصحاب مكتب مكانيست كاسته شده ، طرح نويى كه ما در صفحات پيشين تصوير كرديم بيشتر مورد نظر دانشمندان قرار مىگيرد . مبناى اين طرح هم با اختيار مختصرى كه ما در زندگى داريم توافق دارد . با پذيرفتن اين مطالب ايمان مىآوريم كه آفرينندهء جهان اختيارى هم در كار ما قرار داده است كه به كمك آن مىتوانيم در كارهاى عالم اظهار وجود كنيم و اينكه گفتيم در كارگاه اتمها دست تقديرى در كار است آن دست ممكن است در كارگاه تن ما همان روح و جان ما باشد . شايد اختيارى كه مغز ما دربارهء سلولهاى تن ما روا مىدارد عامل همان افعالى باشد كه در محيط خارجى به نام حركات اختيارى و ارادى موسوم شدهاند .
حقيقت اين موضوع از نظر ما پوشيده است نه مىتوانيم آن را بپذيريم و نه مىتوانيم آن را رد كنيم . . . » .
اين بود خلاصهء نظريهء اين دانشمند بزرگ در باب قانون عليت . از مجموع آنچه نقل شد چند مطلب استفاده مىشود :
1 . علم امروز قانون عليت را - / كه برحسب آن همواره علل معين بايد معلولات معينه را به دنبال خود بياورند و هر وضعى معلول وضع قبلى و علت وضع بعدى است و سلسله حوادث مانند حلقههاى زنجير به هم پيوسته و مرتبط است - / نمىپذيرد .
2 . نظر به اين كه در جهان ذرات قانون عليت فرمانروايى ندارد و اوضاع گذشته و حال و آينده با يكديگر رابطهء على و معلولى ندارند ، دانش نو وجود تقدير و مداخلهء غيبى را در جهان ذرات اثبات مىكند .
تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 258
مساهمون: محمد باقر شريعتى سبزوارى
ص٢٥٨