هيچ وجه نمىتوانند نظريهء قطعى اعلام داشته و شمارهء اتمها را پس از يك سال به وجه يقين معين نمايد .
حساب مىگويد ظن آن است كه پس از يك سال فقط يك اتم راديوم درهم بشكند ولى محال نيست كه از اين لشكر اتفاقاً دو سرباز دچار مرگ شوند . به علاوه نكتهء دقيق ديگرى كه علوم جديد به ما مىآموزند اين است كه پس از يك سال به احتمال قوى يك اتم از هر 2000 اتم به سراى نيستى مىرود ولى به هيچوجه نمىتوان پيشبينى كرد كه آن اتم كداميك از اين 2000 اتم است . علم در اين پرده راه ندارد و جز تقدير كسى را از اين ماجرا آگهى نيست .
شما ممكن است پيش خود ( عذر ) موجه علمى بتراشيد ؛ مثلًا بگوييد آن اتمى زودتر مىميرد كه با فلان علت فيزيكى يا شيميايى مواجه شود ولى دغدغه به خاطر راه مدهيد كه سخن آنچه باشد گفتهاند و سرانجام ثابت شده كه جز تقدير عاملى در اين كار ذىاثر نيست .
با اين حال هنوز برخى از طرفداران قانون عليت از عقيدهء خود دست برنداشته مترصد عاملى هستند كه بتواند جاى تقدير را بگيرد . . . مشاهدات و مطالعات فيزيكى بسيارى در اين طريق گفتار ما را تأييد كردهاند . مثلًا پرفسور « هايزنبرگ » « 1 » آلمانى ثابت كرده است كه تئورى جديد كوانتارا فقط به كمك اصل عدم وجوب ترتب معلول بر علت مىتوان توجيه كرد . . . .
مثالهاى فيزيكى فراوان تاكنون علىرغم قانون عليت به دست آمده و بر اثر آنها بسيارى از علماى فيزيك معتقد شدهاند كه در امور مربوط به الكترونها و اتمها قانون عليت ، صادق نيست و اگر در بادى امر چنين انديشهاى به خاطر ما راه يافته بود از آن بود كه مقياس نظر را بزرگ و وسيع اختيار كرده بر قسمت محسوس از ماده حكم نموده و در امور بسيار خرد باريك نشده بوديم . فيزيكدان انگليسى ديراك « 2 » همين مفهوم را در كتاب خود چنين بيان مىكند : در تجربيات و مطالعات مربوط به اتمها و الكترونها عموماً در حالت مفروض و معينى نتيجهء آزمايش معين و ثابت نيست ( عدم وجوب ترتب معلول بر علت ) بدين معنا كه
هامش
( 1 ). 1 . Werner Heisenberg( 2 ). 2 . Dirac