مقتضى است كه وجود معلول ، مرتبهء ضعيفه وجود علت بوده باشد ، بنابراين ، تباين وجودى دو علت متباين ، معلول را در مرتبه ضعيفه متباينه قرار خواهد داد و همچنين تباين وجودى دو معلول متباين ، مستلزم دو علت متباين خواهد بود .
و بايد دانست كه نسبت به اين دو نظريه نيز به نظر سطحى موارد نقض زيادى موجود است ، چه در خارج بسيار اتفاق مىافتد چندين فاعل دست به هم داده و فعلى را انجام دهند و يا يك فاعل چندين فعل به وجود آورده ولى بايد باريكبينى نموده و فهميد كه در صورت اولى مجموع چندين فاعل يك فاعل را تشكيل مىدهند و در صورت دومى يك فاعل با شرايط مختلف چندين فاعل مىشود و يا چندين فعل به واسطهء ترتب يك فعل مىباشد
در مباحث قبلى گفتيم كه از اصل كلى عليت قوانين فرعى زيادى منشعب مىشود و دوتاى از آنهاست كه اگر به ثبوت نپيوندد نمىتوان براى جهان نظامى قطعى و يقينى اثبات كرد . آن دو قانون عبارت است از قانون سنخيت و قانون ضرورت على و معلولى .
مطابق آنچه قبلًا روشن كرديم از اصل كلى عليت ، ارتباطات و وابستگىهاى موجودات و از اصل سنخيت ، نظام و انتظام اين ارتباطات و از اصل ضرورت على و معلولى قطعيت و ضرورت اين نظام نتيجه مىشود .
راجع به اصل كلى عليت در تكميل مباحث همين مقاله و راجع به ضرورت على و معلولى در مقالهء 8 بحث كافى شد . جملههاى مختصر بالا اشاره به اصل سنخيت است و نظر به اين كه اين مسئله علاوه بر آن كه فى حد نفسه با اهميت است ، از طرف متكلمين يا ساير فرق مورد ايراداتى واقع شده و اظهارات بعضى از علماى فيزيك نو نيز چنين مىنماياند كه تحقيقات دقيق علما در عالم ذرات ، خلاف اين اصل را ثابت كرده ، ناچاريم بسط كافى در اطراف اين مطلب مهم بدهيم .
اصل سنخيت را اگر با زبان ساده بخواهيم بيان كنيم بايد ا ين طور تعريف كنيم : « از علت معين فقط معلول معين صادر مىشود و معلول معين فقط از علت معين صحت صدور دارد » .
تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 248
مساهمون: محمد باقر شريعتى سبزوارى
ص٢٤٨