فقط به آنچه مربوط به قانون عليت است تحت عناوين ذيل بيان مىكنيم و ضمناً مقدمهاى براى مطالب مقالهء 10 خواهد بود .
1 - / رابطهء غايت و شعور و ادراك ؛
2 - / رابطهء غايت و فعل ؛
3 - / علت غائى و علت فاعلى ؛
4 - / اصل تنظيم كننده .
غايت و شعور و ادراك
منكرين اصل غائيت ادلهاى براى مدعاى خود آوردهاند . از جمله اين كه همانطورى كه در طبيعت براى حيات و صحت و كمال ، نظامى هست براى نقص و فساد و موت نيز نظامى معين است و اگر نظام و انتظام دليل بر اين است كه طبيعت هدف دارد مىبايست در مورد اين امور نيز هدف داشته باشد و حال آن كه معنا ندارد كه طبيعت فنا و زوال و فساد و بالاخره عدم را هدف قرار دهد . و از جمله ، اين كه در طبيعت بىنظمىهاى احياناً مشاهده مىشود كه با هدفگيرى طبيعت ناسازگار است و از جمله ، اين كه طبيعت در برخى موارد دو اثر مختلف و متناقض از خود نشان مىدهد كه با هدفدارى وى ناسازگار است . و عمده دليلى كه منكرين غائيت آوردهاند اين است كه غائيت و هدفدارى از خواص معينهء شعور و ادراك و اطلاع است و در موجودى كه فاقد شعور و اطلاع است توجه به هدف معنا ندارد . و چون طبيعت بىجان فاقد شعور است بس فاقد غايت است . پس تمام هدفها و غاياتى كه از انتظام طبيعت پيدا مىشود به حسب تصادف و اتفاق است .
اين اشكال همان شبههء ابتدايى است كه به ذهن همه كس مىرسد و فلاسفهء منكرين غايت از دو هزار سال پيش اين اشكال را با ساير اشكالاتى كه در بالا اشاره شد در كتب خود ذكر كردهاند .
اكنون ما بايد در مورد افعال غائى موجودات ذىشعور كه غائى بودن آنها مورد اتفاق همه است سير و تقسيمى به عمل آوريم تا بلكه بتوانيم مناط حقيقى غائيت را به دست آوريم و