است و اگر نظريهء عدم شمول قاعدهء عليت بر فاعلهاى شاعر مختار به اين نظريه توأم شود نتيجه مىدهد كه قانون عليت ابداً مصداق ندارد .
نظريهء متكلمين كه مبتنى بر انكار قانون عليت بود قرنها مورد تحقير و استهزاى فلاسفه بود ولى از نيم قرن پيش تاكنون در پرتو خيره كنندهء پيشرفت علوم تحولاتى در فيزيك پيدا شده كه عقيدهء برخى از دانشمندان را به قانون عليت متزلزل ساخته است و نظريهء مهجور و متروك متكلمين را تا اندازهاى احيا مىكند .
متكلمين اسلامى از به دو ورود فلسفه در اسلام قرنها با فلاسفه نبرد كردند و خدشههايى بر قواعد فلسفى وارد كردند و حتى در اصول مسلمه و مبادى اوليهء فلسفه نيز شك و ترديد روا داشتند و فلاسفه نيز سخت در برابر آنها مقاومت كردند و از خود دفاع كردند . هر چند مكتب متكلمين تاب مقاومت در برابر مكتب فلاسفه را نداشت ولى بدون شك طبق گواهى تاريخ تحول فلسفه در اسلام پيدايش بسيارى از نظريههاى دقيق فلسفه در خلال همين نبردهاى كلام و فلسفه صورت گرفته و ما در مقالهء هفتم گفتيم كه قسمت عمدهء « مسائل وجود » كه از نظر فلاسفهء اصالت وجودى مفتاح حل معضلات فلسفى است تا اندازهء زيادى مرهون مناقشات متكلمين در اين زمينههاست و شايد در محلهاى مناسبى موفق شويم بعضى از فصلهاى عالى فلسفه را كه عكسالعمل حملات متكلمين است با دليل و مدرك نشان دهيم . و اين نكتهاى است كه تاكنون نديدهايم مورد توجه واقع شده باشد و اگر پرده از روى اين مطلب برداشته شود اسرار تاريخى مهمى هويدا خواهد شد .
قانون عليت يكى از مواردى است كه متكلمين مورد خدشه قرار دادهاند و به آن ناخن زدهاند و ما امروز در اظهارات برخى دانشمندان بزرگ علوم فيزيك و رياضى چيزهايى مىبينيم كه به نظر مىرسد تا اندازهاى نظر متكلمين را تأييد مىكنند . قسمتهاى نسبتاً زياد ديگرى نيز از مسائل اخلاقى كلام و فلسفه هست كه علم و فلسفهء جديد نظريهء متكلمين را تأييد كرده است .
قانون عليت از پايههايى است كه اگر متزلزل شود فلسفه زيرورو مىشود و به عقيدهء فلاسفه ، قانون عليت يكى از اركان عمومى است كه اگر آن را متزلزل فرض كنيم
تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 206
مساهمون: محمد باقر شريعتى سبزوارى
ص٢٠٦