خودش نيز غيراختيارى است و چگونه ما مىتوانيم فعل را اختيارى بدانيم حال آن كه بالاخره مقدمات اين فعل منتهى مىشود به امور غيراختيارى ؟
پاسخ اين شبهه اين است كه كبراى اين قياس كه مىگويد : « هر چيزى كه مقدماتش غيراختيارى است خودش غيراختيارى است » غلط است ، زيرا اولًا ، ما بالوجدان و العيان در خود احساس مىكنيم كه نسبت به انتخاب و عدم انتخاب فعل آزادى داريم و هيچ قوهء خارجى ما را اجبار نمىكند و اين كه گفته مىشود « حوادث جهان متصل و متسلسل و مرتبط است و مانند زنجير پيوستهاى از علل و معلولات است و افعال ما نيز جزء اين زنجير است و در اين صورت ما چه اختيارى مىتوانيم در اين زنجير پيوسته داشته باشيم ؟ » پاسخش اين است كه اراده و اختيار ماو سنجش ما نيز يكى از حلقات اين زنجير پيوسته است و ما خود يكى ازعوامل مؤثر اين جهان هستيم كه از خارج متأثر مىشويم و به نوبهء خود در غير خود تأثير مىكنيم و ما را و اراده و اختيار ما را در خارج از اين زنجير پيوسته نيافريدهاند كه نتوانيم در اين زنجير ذىاثر باشيم و ثانياً ، اگر ما نظريهء فوق را كه هم برهان و هم وجدان آن را تأييد مىكند و مبتنى بر اصل ضرورت علّى و معلولى است و در اين صورت يا اين است كه صدور فعل را با صدفه توجيه مىكنيم و عليت را انكار مىكنيم و يا اين است كه عليت را مىپذيريم و ضرورت علّى و معلولى را انكار مىكنيم . بنا بر انكار عليت و قول به صدفه - / همچنان كه قبلًا گذشت - / به كلى رابطهء ما با فعل قطع مىشود و آزادى از ما گرفته مىشود و زمام فعل به دست تصادف كور و كر و بىحساب مىافتد و بنا بر انكار ضرورت علّى و معلولى نيز چون اين انكار مستلزم انكار عليت و تسليم صدفه شدن است باز همان نتيجه را مىدهد . در اين جا يك فرض ديگر باقى مىماند و آن اين كه ما چنين فرض كنيم كه جميع مقدمات افعال اختيارى ، اختيارى است و مقدمات اين مقدمات نيز اختيارى است و همينطور مقدمات اين مقدمات تا بىنهايت ؛ يعنى تمام اين امور با اراده و اختيار صورت مىگيرد و هر اراده و ا ختيارى نيز با اراده و اختيار ديگر و همينطور . . . اين فرض نيز اگر مخلّ به اختيار و آزادى انسان نباشد مؤيد آن نيست ، زيرا روى اين فرض هر ارادهاى معلول ارادهاى است و آن اراده نيز معلول ارادهء ديگر و همينطور . . . بنابراين هيچگاه اين فعل با شخصيت من ارتباط پيدا نمىكند و
تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 181
مساهمون: محمد باقر شريعتى سبزوارى
ص١٨١