5 . جبر و اختيار و اخلاق .
6 . « امرٌ بينَ امرين » از نظر فلسفى و كلامى و اخلاقى .
7 . بحثى با ماديين .
مقدمات افعال اختيارى
در هر فعل اختيارى قدر مسلّم اين است كه دو مقدمهء ادراكى و يك مقدمهء انفعالى و يك مقدمهء فعلى وجود دارد . دو مقدمهء ادراكى عبارت است از ادراك فعل و ادراك فايدهء فعل .
ادراك فعل عبارت است از تصور فعل و ادراك فايدهء فعل عبارت است از تصديق موافقت اثر نهايى فعل با تمايلات حياتى فاعل . مقدمهء انفعالى عبارت است از هيجان شوقى يا خوفى درونى نسبت به اثر نهايى فعل ، و مقدمهء فعلى عبارت است از عزم و اراده كه آخرين مقدمات فعل اختيارى است و منجر به صدور فعل خارجى است . البته در انسان بالخصوص يك مقدمه و مرحلهء ديگر قبل از مرحلهء عزم و اراده است كه همان مقدمه موجب امتياز مخصوص انسان از حيوانات است . آن مرحله عبارت است از مرحلهء سنجش ، مقايسه ، محاسبه و تأمّل .
برخى از متكلمين قائل به يك مرحلهء علاوهاى شدهاند و مدعى شدهاند كه علاوه بر مراحل گذشته يك مرحلهء ديگر وجود دارد و آن عبارت است از تهاجم و حملهء نفس به سوى عمل . نام اين مرحله را گاهى « طلب » و گاهى « اختيار » گذاشتهاند . ولى اين فرضيه مبتنى بر ملاحظات علمى فنى نيست بلكه صرفاً منظور فرض كنندگان اين فرض فرار از شبههء جبر ( بهزعم خودشان ) بوده و از اين رو ارزش علمى ندارد كه قابل بحث و انتقاد باشد . طلب كردن يا اختيار كردن ، چيزى سواى اراده كردن نيست .
آيا اين مقدمات اختيارى است يا غير اختيارى ؟
ما بعد از آن كه معناى آزادى و اختيار انسان را در افعال خويش فهميديم به خوبى مىفهميم كه مقدمات و علل افعال اختيارى ، اختيارى نيست و شرط اختيارى بودن فعلى اين