توجيه نظام موجودات
مطالبى كه تحت عناوين گذشته بيان كرديم همه آنها مقدمهء توجيه نظام موجودات بود . از مطالب گذشته معلوم شد كه نتيجهء برخى از نظريهها نفى وجوب و ضرورت نظام موجودات بود و نتيجهء برخى اثبات آن ، و طرفداران نظريهء ضرورت نظام موجودات نيز يك دسته نبودند بلكه برخى آن نظام را مؤلَّف از ضرورت بالذات و ضرورت بالغير مىدانستند و برخى تمام اين نظام را از ضرورات بالغير مؤلف مىدانستند .
مجموع آراء دانشمندان را در توجيه ضرورت و لاضرورت نظام موجودات مىتوان اين طور خلاصه كرد :
نظريه يكم : هيچ ضرورت و وجوبى بر موجودات حكمفرما نيست ، زيرا قانون عليت و معلوليت عمومى غلط است و پديد آمدن و از بين رفتن موجودات به حسب صدفه و اتفاق است .
( قائلين به صدفه و اتفاق ، كه منكر نظام جهان و منكر مبدأ جهان بودهاند ) .
دو : نظام موجودات نظام ضرورى و وجوبى نيست ، زيرا هر چند قانون عليّت صحيح است ولى قانون جبر علّى و معلولى باطل است . ( گروهى از متكلمين ) .
سه : نظام موجودات نظام ضرورى و جبرى نيست ، زيرا هر چند قانون عليت و قانون جبر على و معلولى صحيح است ولى تأثير علت در وجود و در ضرورت معلول تنها در حدوث معلول است و هيچ چيزى بقا و لابقاى معلولات را ايجاب نمىكند . مثل ساعت و ساعتساز و ساختمان و بنّاى آن .
( كسانى كه معلول را در حدوث نيازمند به علت مىدانند نه در بقا جبر خود به خودى را نيز نفى مىكنند ) .
چهار : وجود ، نظامى ندارد كه ضرورى يا لاضرورى باشد ، زيرا وجود حقيقتى است واحد محض و آن حقيقت واحد ، واجب بالذات است . ( عدهاى از عرفا ) .
پنج : نظام موجودات نظام وجوبى و ضرورى است ، زيرا قانون عليّت عمومى و قانون جبر