جريان داشت ، لكن از زمانى كه در پارهاى از علوم ، اسلوب برهان و قياس عقلى جاى خود را به اسلوب تجربى داد ، در اصطلاح دانشمندان ، لفظ علم و فلسفه هر يك به معناى جداگانهاى به كار مىرود . و بايد در نظر داشت كه اصطلاحات دانشمندان جديد نيز به حسب اختلاف نظرها و مسلكهايى كه در باب فهم و عقل انسان و حدود توانايى قواى مدركه دارند ، فرق مىكنند .
معمولًا آنان كه هم اسلوب تجربى و هم اسلوب برهان و قياس عقلى را صحيح و معتبر مىدانند به آن دست از مسائل كه محصول تجربيات بشر است ، « علم » مىگويند و به آنها كه صرفاً جنبهء تعقلى و نظرى دارد ، « فلسفه » مىگويند .
و چون كه حكمت اولى - كه سابقاً يكى از شعب سه گانهء فلسفهء نظرى شمرده مىشد و دانشمندان قديم آن را از آن جهت كه كاملًا تعقلى و نظرى بود ، « فلسفهء حقيقى » و از آن جهت كه در اطراف كلىترين موضوعات يعنى « وجود » بحث مىكرد و مشتمل بر كلىترين مسائل بود ، آن را « علم كلى » و از آن جهت كه يكى از مسائل آن ، بحث از علة العلل و واجب الوجود بود ، « الهيات » مىخواندند و در يونان باستان به مناسبت خاصى كه در ضميمهء اين مقاله گفته خواهد شد متافيزيك « 1 » خوانده مىشد - صرفاً محصول قوهء تعقل بشر است و تجربهء حسى در مسائل آن راه ندارد ، غالباً هر وقت فلسفه گفته شود مقصود همان است ؛ ولى از قرن هفدهم به بعد گروهى از دانشمندان پديد آمدند كه ارزش « برهان » و « قياس عقلى » را به كلى انكار كردند و اسلوب تجربى را تنها اسلوب صحيح و قابل اعتماد دانستند : به عقيدهء اين گروه ، فلسفهء نظرى و تعقلى كه مستقل از علم باشد پايه و اساسى ندارد و علم هم محصول حواس است و حواس جز به ظواهر و عوارض طبيعت و فنومنها (
Phenomenon
) تعلق نمىگيرد ، پس مسائل فلسفه اولى ، كه صرفاً نظرى و تعقلى و مربوط به كنه واقعيات و امور غير محسوسه است ، بىاعتبار است و اينگونه مسائل براى بشر نفياً و اثباتاً درك نشدنى است ؛ آنها را بايد از دايرهء بحث خارج كرد و امور غير قابل تحقيق ناميد .
فلسفهء حسى اگوست كنت
اگوست كنت (
August Conte
) دانشمند معروف فرانسوى قرن نوزدهم ، يكى از كسانى است كه منكر فلسفهء عقلى و نظرى است ؛ ولى در عين حال به يك فلسفهء حسىِ متكىِ به علوم
هامش
( 1 ). 1 . Metaphysics