از كتاب مجموعهء لاهوتيه قدّيس « توماساكوينى » « 1 » كه او را بزرگترين حكيم قرون وسطى ، و مظهر كامل حكمت اسكولاستيك « 2 » خواندهاند و كتب او نزديك چهار صد سال ، فلسفهء رسمى حوزههاى علمى و ديانتى اروپا بوده ، نقل شده كه قسمتى را به اين بحث اختصاص داده است : « آيا چند فرشته ممكن است در نوك سوزن جا بگيرد ؟ » .
دكتر شبلى شميل در جلد دوم مجموعهء فلسفة النشوء و الارتقاء در مقالهاى كه تحت عنوان « القرآن و العمران » نگاشته ، مىگويد : « فلسفه در ميان مسلمين در اولين برخورد ، محو و نابود گشت و جميع مباحث آن به استثناى مباحث مربوط به لاهوت مسيحى ، تحريم شد » .
در دورهء جديد ، حكماى الهى بزرگى از قبيل دكارت و پيروانش پيدا شدند ، ولى اين دانشمندان موفق نشدند كه يك فلسفهء الهى قوى و قانع كنندهاى به وجود آورند . مسلماً اگر حكمت الهى همان پيشرفتى كه در ميان مسلمين كرد در اروپا كرده بود ، اين همه رشتههاى فلسفى متشتت و متفرق به وجود نمىآمد ؛ نه ميدان براى خيال بافى سوفسطاييان باز مىشد و نه براى اظهارات نخوت و غرور ماديين و بالأخره نه ايدئاليسم به وجود مىآمد و نه ماترياليسم .
در اين كتاب ، سعى شده است كه تمام انحرافات ماترياليسم ديالكتيك بهطور واضح نمايانده شود . البته ممكن است افرادى كه شخصاً بىپايگى اين فلسفه را دريافتهاند به ما اعتراض كنند كه بيش از حد لزوم به نقد و ايراد مسائل اين فلسفه پرداختهايم ، ولى ما متذكر مىشويم كه در اين جهت ، ارزش فلسفى و منطقى آن را در نظر نگرفتهايم ، بلكه از لحاظ اين كه نشريات مربوط به ماترياليسم ديالكتيك بيش از اندازه در كشور ما منتشر شده و افكار عدهء نسبتاً زيادى از جوانان را به خود متوجه ساخته و شايد عدهاى باشند كه واقعاً باور كرده باشند كه ماترياليسم ديالكتيك عالىترين سيستم فلسفى جهان و ثمرهء مستقيم علوم و خاصيت لاينفك آنها است و دورهء حكمت الهى سپرى شده است ، لازم بود كه تمام محتويات فلسفى و منطقى اين رسالات ، تجزيه و تحليل شود تا ارزش واقعى آن به خوبى واضح گردد .
ما در پاورقىها آنجا كه آرا و عقايد ماديين را تقرير مىكنيم ، بيشتر به نوشتههاى دكتر ارانى استناد مىكنيم . دكتر ارانى به اعترافِ خود پيروان مكتب ماترياليسم ديالكتيك از بهترين دانشمندان اين مكتب است . در سر مقالهء شمارهء بهمن ماه 1357 مجلهء مردم ( نشريهء تئوريك حزب تودهء ايران ) مىنويسد : « ارانى از لحاظ وسعت معلومات و جامعيت علمى ، بىنظير است » .
دكتر ارانى علاوه بر مقالاتى كه در مجلهء دنيا منتشر كرده و بعد از مرگش طرفدارانش به
هامش
( 1 ). 1 . ThomasAquinas( 2 ). 2 . Scholastic